home · article
Itiye Eliluhlaza
Lǜchá · 绿茶
Itiye eliluhlaza lethulwa **ngezinhlobonhlobo ezinkulu zezinhlobo nezinhlobo**, ezahlukahlukene ngesifunda somsuka, uhlobo lwesitshalo setiye, indlela yokucutshungulwa, isikhathi sokuvuna kanye nezinye izici. Izigaba eziyinhloko nezinhlobo ezaziwayo zetiye eliluhlaza zihlanganisa:
** ** 1. Incazelo kanye nokuqanjwa kwegama:
- Incazelo: Itiye eliluhlaza wuhlobo lwetiye elenziwa ngamaqabunga esitshalo Camellia sinensis, abhekana nokucutshungulwa okuncane kwe-oxidation. Ngokungafani netiye elimnyama eligcwaliswa ngokuphelele nge-fermentation, itiye eliluhlaza ligcina umbala walo wemvelo oluhlaza kanye neningi lezinhlanganisela eziwusizo, ngenxa yezindlela zokukhiya ezivimbela i-oxidation. Itiye eliluhlaza laziwa ngokunambitheka okusha, okunjengotshani, okubabayo kancane noma okunoshukela, kanye nomoya olula, oqabulayo.
- Amagama ahlukile: Lǜchá (isiShayina isi-pinyin), Ryokucha (isiJapane isi-romaji), Nokcha (isiKorea), Green Tea, Thé Vert (isiFulentshi), Grüner Tee (isiJalimane), Té Verde (isiSpeyini, isiNtaliyane), Chá Verde (isiPutukezi).
- Ukuhlukaniswa: Itiye elingahanjiswanga (non-oxidized), itiye elingavutshelwanga (unfermented), itiye laseChina, itiye laseJapane, itiye laseKorea (kuxhomeke emvelweni), itiye elingenayo-caffeine (kuxhomeke ohlotsheni nasekucutshungulweni – nakuba ngokuvamile liqukethe i-caffeine), itiye lemvelo, isiphuzo sezempilo.
- Etymologi: Igama elithi “itiye eliluhlaza” lisuselwa kumbala oluhlaza wamaqabunga kanye noketshezi lwalolu hlobo lwetiye, okuyinto egcinwa ngokuvimbela inqubo ye-oxidation evelela ematiyeni amnyama. Igama lesiShayina elithi 绿茶 (lǜchá) ngokwezwi nezwi lisho “itiye eliluhlaza.”
2. Umsuka kanye nomlando:
- Umsuka: Ikhaya letiye eliluhlaza kuthiwa yiChina. Umlando wokutshalwa nokuphuzwa kwetiye eChina usukela ezinkulungwaneni ezimbalwa zeminyaka futhi itiye eliluhlaza kwakuwuhlobo lokuqala lwetiye olwaqalwa ukukhiqizwa nokuphuzwa. Kukholelwa ukuthi itiye njengesiphuzo lafunyanwa eChina ngekhulu lesi-3 BC. Inganekwane ixhumanisa ukufunyanwa kwetiye neMbusi uShennong, okuthiwa ngephutha wafumanisa amandla alo avusa amandla lapho amaqabunga etiye ewela emanzini akhe abilayo.
- Ukusabalala e-Ashiya: Kusukela eChina, itiye eliluhlaza lasakazekela kwamanye amazwe ase-Ashiya, okuhlanganisa iJapane, iKorea, iVietnam namanye amazwe, lapho nalo laba yingxenye yesiko lendabuko nemikhosi. EJapane, itiye lalethwa izindela zamaBuddha ngekhulu lesi-6 AD, futhi kusukela lapho isiko letiye laseJapane lakhula, lakha izinhlobo zawo eziyingqayizivele namasiko etiye eliluhlaza (isib., Matcha, Sencha, Gyokuro). IKorea nayo inomlando omude wokukhiqiza nokuphuza itiye eliluhlaza, ngezinhlobo zayo eziyingqayizivele nezindlela ezenziwe ngazo (isib., Ujeon, Sejak, Jungjak).
- Ithonya emasikweni omhlaba: Itiye eliluhlaza libe nethonya elikhulu emasikweni omhlaba, hhayi nje njengesiphuzo, kodwa futhi njengengxenye yefilosofi, ubuciko nendlela yokuphila emazweni amaningi. Imikhosi yetiye, ukuzindla, imithi yendabuko, izincwadi nemidwebo — konke kuhlotshaniswa netiye, ikakhulukazi itiye eliluhlaza, emasikweni aseMpumalanga. Ezweni lanamuhla, itiye eliluhlaza liyaqhubeka nokuduma, ikakhulukazi kubantu abakhathalela impilo futhi abaphila impilo enempilo.
3. Umthombo wezitshalo:
- Isitshalo setiye (Camellia sinensis): Itiye eliluhlaza likhiqizwa ngamaqabunga esihlahla setiye (Camellia sinensis). Kunezinhlobo ezimbili ezinkulu zesitshalo setiye ezisetshenziselwa ukukhiqiza itiye eliluhlaza:
- Camellia sinensis var. sinensis: Uhlobo lwaseChina lwesitshalo setiye, ngokwesiko olusetshenziselwa ukukhiqiza amatiye aluhlaza aseChina, anjengo Longjing, Bi Luo Chun, Huangshan Maofeng, nezinye. Lolu hlobo ngokuvamile lukhiqiza itiye elithe xaxa, elicwengekile futhi elinephunga elimnandi.
- Camellia sinensis var. assamica: Uhlobo lwaseNdiya lwesitshalo setiye, nakuba ngokuyinhloko laziwa ngokukhiqiza itiye elimnyama lase-Assam, ezinye izinhlobo ze-assamica zingasetshenziselwa ukukhiqiza amatiye aluhlaza anamandla nacebile. Ngokuyinhloko, sinensis isetshenziselwa ukukhiqiza amatiye aluhlaza ajwayelekile.
- Izinhlobo nama-clones: Ngaphakathi kwezinhlobo Camellia sinensis var. sinensis ne-assamica kukhona izinhlobonhlobo ezinkulu zezinhlobo nama-clones, aye athuthukiswa ukuze kuthuthukiswe isivuno, ikhwalithi, ukumelana nezifo nokuvumelana nezimo ezahlukahlukene zendawo (terroir). Ukukhethwa kohlobo noma i-clone kunomthelela omkhulu ekunambithekeni, ephungeni nasezicini zetiye eliluhlaza. Ezifundeni ezahlukene nasezinhlotsheni ezahlukene zetiye eliluhlaza kusetshenziswa izinhlobo nama-clones ahlukahlukene.
- Terroir: I-terroir – inhlanganisela yezici zezulu, inhlabathi kanye nezendawo – idlala indima enkulu ekwakheni ikhwalithi nezici eziyingqayizivele zetiye eliluhlaza. Isifunda lapho sikhula khona, ukuphakama kwendawo ephakeme kolwandle, uhlobo lwenhlabathi, inani lemvula, izinga lokushisa, ukukhanya — konke lokhu kunomthelela ekwakhekeni kwamakhemikhali eqabunga letiye futhi ngenxa yalokho ekunambithekeni nasephungeni letiye eliluhlaza eliqediwe. Izifunda ezidumile zokukhiqiza itiye eliluhlaza, njengeLongjing eChina, Shizuoka eJapan noma Jeju eKorea, zazeka ngama-terroir azo ayingqayizivele, okunikeza amatiye azo izici ezikhethekile.
(Isithombe sesitshalo setiye eliluhlaza (Camellia sinensis), esibonisa amaqabunga aluhlaza okotshani anothile kanye nezihlungu zetiye, okukhombisa ukubukeka kwesihlahla setiye)
4. Inqubo yokukhiqiza (yendabuko kanye neyesimanje):
-
Ukuvunwa kwezivuno (Isivuno saseNtwasahlobo, i-First Flush):
- Isikhathi sokuvuna (Intwasahlobo – ekuqaleni kwentwasahlobo): Ukuze kukhiqizwe itiye eliluhlaza lekhwalithi ephezulu, isikhathi sokuvuna sibalulekile. Itiye eliluhlaza eliyigugu kakhulu livunwa entwasahlobo, ngesikhathi se-“First Flush” (isivuno sokuqala), lapho kuvela amahlumela amancane athambile kakhulu – ihlamvu eliphezulu kanye namaqabunga amancane akhona kulo. Isivuno sasekuqaleni kwentwasahlobo (ngaphambi kokuqala kuka-April) sithathwa njengesihamba phambili kakhulu futhi sikhiqiza itiye elithambile kakhulu, elinoshukela nelinephunga elicashile. Isivuno sakamuva (isivuno sesibili, sesithathu, kanye nesasehlobo) ngokuvamile sikhiqiza itiye linekhwalithi ephansi, elinokunambitheka okunamandla “okuluhlaza” kanye nokubabuna okukhulu.
- Ukuvuna ngesandla (Ngokuyinhloko kwekhwalithi ephezulu): Ukuze kukhiqizwe itiye eliluhlaza lekhwalithi ephezulu, ukuvuna ngokuvamile kwenziwa ngesandla kuphela. Ukuvuna ngesandla kuvumela ukukhetha amahlumela amancane athambile kuphela, kuqinisekisa ikhwalithi ephezulu yezinto ezingavuthiwe. Ukuvuna ngomshini kungasetshenziswa ekukhiqizweni kwamatiye aluhlaza asabalele futhi angabizi kakhulu, kodwa akukhethi kahle futhi kungaholela ekuvunweni kwamaqabunga amabi.
- Uhlobo lokuvuna (“Ama-flush” – Flush): Uma kuvunwa itiye eliluhlaza, ngokuvamile kuvunwa “ama-flush” – amahlumela amancane ahlanganisa ihlamvu eliphezulu kanye nenani elithile lamaqabunga amancane akhona kulo. Uhlobo “lwe-flush” (isib., ihlamvu neqabunga elilodwa, ihlamvu namaqabunga amabili, ihlamvu namaqabunga amathathu) nalo linomthelela ekhwalithini nasezicini zetiye eliqediwe. Ama-“flush” amancane athathwa njengebaluleke kakhulu.
-
Ukulungiswa kokuhlaza (“Ukubulawa kokuhlaza”, 杀青 - Shāqīng): Isigaba esiyisihluthulelo ekukhiqizweni kwetiye eliluhlaza, esinquma umehluko waso kwezinye izinhlobo zetiye. Inhloso yokulungiswa kokuhlaza ukumisa i-fermentation (i-oxidation) yeqabunga letiye, ngokunqanda ama-enzyme e-polyphenol oxidase, anesibopho se-oxidation. Ukulungiswa kokuhlaza kugcina umbala wemvelo oluhlaza wamaqabunga, ingxenye enkulu yezinhlanganisela eziwusizo kanye nokunambitheka “okuluhlaza” kwetiye eliluhlaza. Kunezindlela ezimbili eziyinhloko zokulungiswa kokuhlaza:
- Ukufuthwa ngesitimu (Ukufuthwa): Indlela yaseJapane yokulungiswa kokuhlaza, lapho amaqabunga etiye esanda kuvunwa ecutshungulwa ngomphunga oshisayo ezingeni lokushisa elingaba ngu-100°C isikhathi esifushane (1-2 imizuzu). Ukufuthwa kunikeza itiye iphunga “elisasolwandle,” “elisasolwandle,” kanye “nelisha,” okuyisici samatiye aluhlaza aseJapane, njengeSencha neGyokuro.
- Ukulunyiswa ezimbizeni (Ukulunyiswa epanini/ukugazinga): Indlela yendabuko yaseChina yokulungiswa kokuhlaza, lapho amaqabunga elunyiswa ezimbizeni ezinkulu ezishisayo (ama-wok) noma ezitofini ezikhethekile ezingeni lokushisa eliphezulu (250-300°C) imizuzu embalwa. Ukulunyiswa kunikeza itiye iphunga “elinjengomngoza,” “eligazingiwe,” kanye “nelisenhlabathini,” okuyisici samatiye aluhlaza aseChina, njengeLongjing neBi Luo Chun. Ukukhiqiza kwesimanje kungasebenzisa izigubhu eziphendukayo noma izitofi zokuthutha amaqabunga ukulunyisa.
-
Ukusonteka/Ukubumbeka (揉捻 - Róuniǎn): Ngemva kokulungiswa kokuhlaza, amaqabunga ayasontekiswa ukuze anikezwe isimo esithile futhi acekele phansi ukwakheka kwamaseli, okusiza ekukhipheni izinto ezinuka kamnandi nasekubiliseni ngempumelelo. Isimo sokusonteka singaba ngezinhlobonhlobo futhi sincike ohlotsheni lwetiye eliluhlaza:
- Ukucindezelwa okuyisicaba (Ukucindezelwa okuyisicaba): Kusetshenziselwa ukukhiqiza i-Longjing (Longjing, 龙井). Amaqabunga acindezelwa abe yisicaba, anikeze isimo esiyisicaba, esibushelelezi “senaliti yephayini.”
- Ukusonteka okuyisvisviso (Ukusonteka okuyisvisviso): Kusetshenziselwa ukukhiqiza i-Bi Luo Chun (Bi Luo Chun, 碧螺春). Amaqabunga asontekiswa abe yizvisviso ezincane eziminyene, ezifana neminenke.
- Ukusonteka okunjengezinsipo (Isimo sezinsipo): Kusetshenziselwa ukukhiqiza i-Chun Mei (Chun Mei, 珍眉). Amaqabunga asontekiswa abe yisimo esigobile, esifana nezinsipo.
- Isimo senaliti (Isimo senaliti): Kusetshenziselwa ukukhiqiza i-Xin Yang Mao Jian (Xin Yang Mao Jian, 信阳毛尖). Amaqabunga abunjwa abe yizinaliti ezincane, eziqondile.
- Isimo sobuhlalu (Isimo sobuhlalu): Kusetshenziselwa ukukhiqiza i-Gong Ting Bi Luo (Gong Ting Bi Luo, 宫廷碧螺). Amaqabunga asontekiswa abe yizohlalu ezincane eziminyene.
- Isimo seqabunga (Iqabunga elikhululekile): Amanye amatiye aluhlaza ahlala ngesimo sawo semvelo, seqabunga ngemva kokulungiswa kokuhlaza nokusonteka okuncane, isibonelo, i-Sencha (Sencha, 煎茶). Ukusonteka ngomshini kungasetshenziswa ekukhiqizweni okuningi kakhulu.
-
Ukumiswa (干燥 - Gānzào): Amaqabunga asontekiwe ayamiswa ukuze kwehliswe okuqukethwe umswakamo kufike ku-3-5% futhi kumiswe isimo nekhwalithi yetiye. Ukumiswa kwenziwa emoyeni oshisayo (izinga lokushisa 80-120°C) isikhathi esithile. Izindlela ezahlukene zokomisa zingasetshenziswa, okuhlanganisa:
- Ukumiswa ngomoya (Ukumisa ngomoya): Indlela yendabuko, lapho amaqabunga omiswa emoyeni ovulekile noma ezindlini ezikhethekile ezinomoya omuhle. Ukomisa okuhamba kancane, kugcina iphunga, kodwa kuncike ezimeni zezulu.
- Ukumiswa esitofini (Ukumiswa esitofini): Kusetshenziswa izitofi noma amakhabethe omisiwe anezinga lokushisa elilawulwayo kanye nokujikeleza komoya. Indlela esheshayo nelawuleka kangcono.
- Ukugazinga (Ukugazinga): Amanye amatiye aluhlaza angabhekana nokugazingwa okulula esigabeni sokugcina sokomisa, ukuze kugcizelelwe iphunga “elinjengomngoza” noma “eligazingiwe,” isibonelo, i-Hojicha (Hojicha, 焙じ茶 – itiye eliluhlaza eligazingiwe laseJapane).
-
Ukuhlunga nokukhetha (分级 - Fēnjí): Itiye eliluhlaza elomisiwe liyahlungwa futhi likhethwe ngosayizi weqabunga, isimo, ukubukeka kanye nekhwalithi, kusetshenziswa izihlungo ezikhethekile nokuhlola ngamehlo. Ukuhlunga kuvumela ukuhlukaniswa kwetiye lezinhlobo nezikhathi ezahlukene ezimakethe ezahlukene nezinhloso zokusetshenziswa. Itiye eliluhlaza lekhwalithi ephezulu ngokuvamile lakhiwa ngamaqabunga aphelele, angonakalanga anosayizi ofanayo nombala ofanayo.
(Isithombe senqubo yokukhiqiza itiye eliluhlaza – ukuvuna, ukulungisa okuluhlaza, ukusonteka, ukumisa – ukuhlanganiswa okubonisa izigaba ezahlukahlukene zokwenziwa kwetiye eliluhlaza, kusukela emaqabungeni amasha kuya etiyeni eliqediwe)
5. Izinhlobo nezinhlobonhlobo:
Itiye eliluhlaza lethulwa ngezinhlobonhlobo ezinkulu zezinhlobo nezinhlobo, ezahlukahlukene ngesifunda somsuka, uhlobo lwesitshalo setiye, indlela yokucutshungulwa, isikhathi sokuvuna kanye nezinye izici. Izigaba eziyinhloko nezinhlobo ezaziwayo zetiye eliluhlaza zihlanganisa:
-
Itiye eliluhlaza laseChina (中国绿茶 - Zhōngguó lǜchá):
- Longjing (Longjing, 龙井 – Dragon Well): Itiye eliluhlaza laseChina elidume kakhulu nelihlonishwayo. Lisuka esifundazweni saseZhejiang, esifundeni saseHangzhou, ezintabeni zaseLongjing. Isimo esiyisicaba, esibushelelezi sama-“naliti ephayini”. Ukunambitheka okuthambile, okunoshukela, okuqabulayo, okunamaphunga amancane anjengomngoza kanye ne-chestnut, iphunga elinezimbali. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Bi Luo Chun (Bi Luo Chun, 碧螺春 – Green Snail Spring): Lisuka esifundazweni saseJiangsu, esifundeni sentaba i-Dongting. Amaqabunga asontekiswe abe yizvisviso ezincane “ezifana nemenke,” embozwe uboya obumhlophe. Iphunga elinamandla, elinezithelo nezimbali, ukunambitheka okuqabulayo, okunoshukela, ukubabuna okulula. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Huangshan Maofeng (Huangshan Maofeng, 黄山毛峰 – Yellow Mountain Fur Peak): Lisuka esifundazweni sase-Anhui, ezintabeni zaseHuangshan. Amaqabunga ayizinaliti anoboya obumhlophe, afana neziqongo zezintaba. Ukunambitheka okuthambile, okunoshukela, okunezimbali, okunamaphunga amancane e-orchid, iphunga eliqabulayo. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Liu An Gua Pian (Liu An Gua Pian, 六安瓜片 – Liu An Melon Seed): Lisuka esifundazweni sase-Anhui, esifundeni saseLu’an. Amaqabunga ayisicaba, angamaqanda, afana “nezimbewu zekhabe”. Ukunambitheka ocebile, “okuluhlaza,” okunjengemifino, okunamaphunga amancane anjengomngoza kanye “nokugazingiwe,” iphunga eliqabulayo. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Xin Yang Mao Jian (Xin Yang Mao Jian, 信阳毛尖 – Xin Yang Fur Tip): Lisuka esifundazweni saseHenan, esifundeni saseXinyang. Amaqabunga ayizinaliti ezincane, eziqondile, anoboya obumhlophe. Ukunambitheka okusha, “okuluhlaza,” okunjengotshani, okunamaphunga amancane e-chestnut kanye “nobhontshisi,” iphunga eliqabulayo. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Zhu Ye Qing (Zhu Ye Qing, 竹叶青 – Bamboo Leaf Green): Lisuka esifundazweni saseSichuan, entabeni i-Emei. Amaqabunga ayisicaba, aqondile, afana “namaqabunga omoba”. Ukunambitheka okusha, “okuluhlaza,” okunjengotshani, okunamaphunga amancane e-chestnut kanye “nobhontshisi,” iphunga eliqabulayo. Ukulunyiswa ezimbizeni – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
-
Itiye eliluhlaza laseJapane (日本緑茶 - Nihon ryokucha):
- Sencha (Sencha, 煎茶 – Itiye Elibizisiwe): Itiye eliluhlaza laseJapane elisabalele nelidume kakhulu. Itiye leqabunga, isimo senaliti. Ukunambitheka okusha, “okuluhlaza,” okunjengotshani, okunokubabuna okulula kanye namaphunga “asolwandle,” iphunga eliqabulayo. Ukufuthwa – indlela yokulungiswa kokuhlaza.
- Gyokuro (Gyokuro, 玉露 – Jade Dew): Itiye eliluhlaza laseJapane eliyigugu kakhulu nelibiza kakhulu. Itiye leqabunga, izinaliti ezincane ezigobile. Ukunambitheka ocebile, “okunoshukela,” “okunama-umami,” okunokubabuna okuncane, iphunga “lasolwandle,” “le-seaweed”. Ukufuthwa – indlela yokulungiswa kokuhlaza. Ukutshalwa emthunzini emasontweni angu-2-3 ngaphambi kokuvuna – ubuchwepheshe obukhethekile obukhulisa okuqukethwe kwe-L-theanine ne-chlorophyll.
- Matcha (Matcha, 抹茶 – Itiye Eligayike): Itiye eliluhlaza eliyimpuphu, elitholakala emaqabungeni eTencha (Tencha, 碾茶), atshalwe emthunzini, njengeGyokuro. Umbala ogqamile oluhlaza, ukunambitheka “okunama-umami,” okubabayo kancane, “okunjengezitshalo,” ubuso obunokhilimu, iphunga “lasolwandle,” “le-seaweed”. Ukufuthwa – indlela yokulungiswa kokuhlaza. Kusetshenziselwa umkhosi wetiye laseJapane kanye nasekuphekeni.
- Hojicha (Hojicha, 焙じ茶 – Itiye Eligazingiwe): Itiye eliluhlaza laseJapane eligazingiwe, ngokuvamile iSencha noma iBancha. Umbala obomvu-nsundu woketshezi, iphunga “eligazingiwe,” “elinjengomngoza,” “le-caramel,” ukunambitheka okuthambile, okumnene, ngaphandle kokubabuna. Ukugazinga – indlela yokulungiswa kokuhlaza kanye nokucutshungulwa kokugcina. Okuqukethwe i-caffeine ephansi.
- Genmaicha (Genmaicha, 玄米茶 – Itiye Elinarayisi Elinsundu): Itiye eliluhlaza laseJapane, elihlanganiswe nerayisi elinsundu eligazingiwe. Inhlanganisela yokunambitheka “okuluhlaza” kanye “nokunjengomngoza,” iphunga “eligazingiwe,” isiphuzo esiqabulayo nesikhuluza. Ngokuvamile kusetshenziswa iBancha noma iSencha njengesisekelo.
-
Itiye eliluhlaza laseKorea (한국녹차 - Hanguk nokcha):
- Ujeon (Ujeon, 우전 – Ngaphambi Kwemvula): Isivuno sokuqala nesithambile kakhulu setiye eliluhlaza laseKorea. Itiye leqabunga, amaqabunga amancane, athambile. Ukunambitheka okuthambile, okunoshukela, okunezimbali, okunamaphunga amancane “anjengotshani” kanye “nasolwandle,” iphunga elicwengekile. Ukucutshungulwa ngesandla ngokucophelela.
- Sejak (Sejak, 세작 – Thin Sparrow): Isivuno sesibili sakuqala setiye eliluhlaza laseKorea. Itiye leqabunga, amaqabunga abunjiwe kahle. Ukunambitheka okuthambile, kodwa okunamandla “okuluhlaza” kunase-Ujeon, ubumnandi obulingene, iphunga eliqabulayo. Ibhalansi phakathi kokuthamba nokunambitheka okuvezwayo.
- Jungjak (Jungjak, 중작 – Medium Sparrow): Isivuno esiphakathi setiye eliluhlaza laseKorea. Itiye leqabunga, amaqabunga asemazingeni aphakathi okuvuthwa. Ukunambitheka okulinganiselayo “okuluhlaza,” ukubabuna okulingene, ubumnandi obulula, ukunambitheka “okwejwayelekile” kwetiye eliluhlaza. Uhlobo olusebenzisekayo futhi oludumile.
- Daejak (Daejak, 대작 – Large Sparrow): Isivuno sakamuva setiye eliluhlaza laseKorea. Itiye leqabunga, amaqabunga avuthwe kakhulu. Ukunambitheka ocebile “okuluhlaza,” ubabune obukhulu kunezivuno zakuqala, umphumela “ovusa amandla,” ongabizi kakhulu. Itiye eliluhlaza lansuku zonke, “elinamandla”.
(Isithombe sokwehlukahlukana kwamatiye aluhlaza – i-Chinese Longjing, i-Japanese Sencha, i-Korean Ujeon, i-Matcha – ikholaji ebonisa izinhlobo ezahlukahlukene zetiye eliluhlaza nezitayela zamaqabunga alo, ekhombisa ukwehlukahluka kwezimo nezinhlobo zetiye eliluhlaza)
6. Iphrofayili yezinzwa:
- Ukunambitheka: Ukunambitheka kwetiye eliluhlaza kuyahlukahluka ngobubanzi obukhulu kuxhomeke ohlotsheni, uhlobo lwetiye, i-terroir nendlela yokulungisa. Izincazelo ezijwayelekile zokunambitheka kwetiye eliluhlaza zihlanganisa:
- Okunjengotshani (Grassy): Utshani obusanda kugundwa, amaqabunga amasha, amaphunga “aluhlaza”.
- Okunjengezitshalo (Vegetal): Imifino, “imifino eluhlaza”, isipinashi, uphizi, ubhontshisi.
- Okwasolwandle (Marine/Seaweed): “Izitshalo zasolwandle”, “i-seaweed,” umbala “wodwa”.
- Okunjengomngoza (Nutty): I-chestnut egazingiwe, amangwenya, i-walnut, “ubumnandi obunjengomngoza”.
- Okunezimbali (Floral): Umliba, i-orchid, umnduze, amaphunga amancane ezimbali.
- Okunezithelo (Fruity): Izithelo zomndeni we-citrus, i-aphula, ipheya, ubumnandi obulula bezithelo.
- Ubumnandi (Sweet): Ubumnandi bemvelo, amaphunga ojú, amaphunga e-caramel.
- Ama-Umami (Umami): Ukunambitheka “okunenyama,” “okomhluzi,” “okunoshukela,” okuyisici samatiye aluhlaza aseJapane, ikakhulukazi i-Gyokuro ne-Matcha.
- Ukubabuna (Bitter): Kukhona ngezinga elihlukahlukene, kusukela ekubabuneni okuncane kuya ekubabuneni okuphawulekayo, kuxhomeke ohlotsheni nendlela yokubilisa.
- Okukhinsayo (Astringent): Umuzwa “wokukhinsa” emlonyeni, ubabune, ama-tannins. Kufanele kube ngesilinganiso esifanele futhi kujabulise.
- Iphunga: Iphunga letiye eliluhlaza nalo lihluke kakhulu, kodwa izincazelo ezijwayelekile zihlanganisa:
- Okusha (Fresh): Iphunga “eliluhlaza”, “eligqamile”, “eliphilayo”.
- Okunjengotshani (Grassy): Utshani obusanda kugundwa, amakhambi asemifuleni.
- Okunjengezitshalo (Vegetal): Imifino eluhlaza, isipinashi, i-asparagus.
- Okwasolwandle (Marine/Seaweed): “Izitshalo zasolwandle”, umbala “wodwa”.
- Okunezimbali (Floral): Umliba, i-orchid, umnduze, izimbali zasemifuleni.
- Okunezithelo (Fruity): Izithelo zomndeni we-citrus, i-aphula, ipheya, ubumnandi bezithelo.
- Okunjengomngoza (Nutty): Amangwenya agazingiwe, i-chestnut, amangwenya.
- Okugazingiwe (Roasted): Iphunga eligazingiwe, “elinentuthu” (ematiyeni aluhlaza agazingiwe, njenge-Hojicha).
- Umbala wesiphuzo: Umbala wesiphuzo setiye eliluhlaza uyahlukahluka kusukela kokuluhlaza okuncane, okuphuzi-luhlaza, okuyigolide-luhlaza kuye okuluhlaza okujulile kwe-emerald, kuxhomeke ohlotsheni lwetiye nasekugxileni. Isiphuzo kufanele sibe sobala futhi sihlanzekile, singenasibhobho. Umbala wesiphuzo nawo unomthelela ekubonakaleni kwekhwalithi yetiye.
- Ubuso: Ubuso besiphuzo setiye eliluhlaza bungaba bulula, buqabulayo, “bunjengamanzi”, “bushelelezi”, “bushelelezi”, “bunokhilimu” (nge-Matcha), kuxhomeke ohlotsheni lwetiye nendlela yokubilisa. Ubuso kufanele bube buhle futhi bulinganisele.
(Isithombe sephrofayili yezinzwa zetiye eliluhlaza – isondo lokunambitheka, elibonisa izincazelo ezijwayelekile zokunambitheka nephunga, njengokunjengotshani, okunjengezitshalo, okunezimbali, okunjengomngoza, njll., ekhombisa ubunkimbinkimbi nobubanzi bezici zokunambitheka)
7. Ukwakheka kwamakhemikhali kanye nezinzuzo ezicatshangwayo zezempilo:
Itiye eliluhlaza licebile ngezinhlanganisela ezahlukahlukene eziphilayo ezisebenzayo, ezenza kube nezindlela ezingaba nomthelela empilweni. Izingxenye eziyinhloko zetiye eliluhlaza kanye nezici zazo:
- Ama-catechin (Catechins): Ama-antioxidant asemqoka etiye eliluhlaza, angawaqembu lama-flavonoid. I-Epigallocatechin-3-gallate (EGCG) – iyona catechin efundwe kakhulu nenamandla etiyeni eliluhlaza, eyakha kuze kufike ku-50% wesamba esiphelele sama-catechin. Ama-catechin anezici ezinamandla zokulwa ne-oxidation, ukuvuvukala, umdlavuza, amagciwane kanye nezifo ezithathelwanayo (ucwaningo in vitro kanye nasezilwaneni, kanye nolunye ucwaningo lomtholampilo kubantu). Itiye eliluhlaza ngomunye wemithombo yemvelo ecebe kakhulu yama-catechin.
- I-Caffeine (Caffeine): Itiye eliluhlaza liqukethe inani elilingene le-caffeine, elincane kunasekhofini, kodwa likhulu kunamatiye emithi. I-caffeine iyisikhuthazi sesimiso sezinzwa, esikhuphula ukuhlaba ikhefu, ukugxilisa, ukusebenza kwengqondo nokomzimba. Inani le-caffeine etiyeni eliluhlaza liyahlukahluka kuxhomeke ohlotsheni, indlela yokucutshungulwa nendlela yokubilisa.
- I-L-theanine (L-theanine): I-amino acid eyingqayizivele etholakala esitshalweni setiye, ikakhulukazi etiyeni eliluhlaza. I-L-theanine isiza ekuphumuleni, ekunciphiseni ukucindezeleka nokukhathazeka, ekuthuthukiseni isimo sengqondo nasekugxiliseni, ngaphandle komphumela othenamisayo. Umthelela ohlangene we-L-theanine ne-caffeine etiyeni eliluhlaza unganikeza umphumela ovusa amandla, kodwa ngaphandle kwezinzwa eziyize, okuyinto evelela ngekhofi.
- Amavithamini namaminerali: Itiye eliluhlaza liqukethe amavithamini (i-vitamin C, amavithamini eqembu B, i-vitamin K, i-folic acid) kanye namaminerali (i-manganese, i-potassium, i-fluoride, i-magnesium, i-copper, i-zinc). Nakuba okuqukethwe amavithamini namaminerali etiyeni kuncane ngokuqhathaniswa, ukuphuza itiye eliluhlaza njalo kungaba nomthelela ekufinyeleleni kwawo okuphelele.
- Ezinye izinhlanganisela: Itiye eliluhlaza liqukethe ama-flavonoid, ama-polyphenol, ama-amino acid, amafutha abalulekile, izakhi ezincane kanye nezinye izinhlanganisela eziphilayo, ezifaka isandla ekunambithekeni kwalo, ephungeni nasenzuzweni engaba khona empilweni.
- Inzuzo ezicatshangwayo zezempilo (ucwaningo lwesayensi kanye nokusebenzisa kwendabuko): Ucwaningo oluningi luxhumanisa ukuphuza itiye eliluhlaza njalo nezinzuzo ezahlukahlukene ezingaba khona ezempilweni:
- Ukuvikela nge-antioxidant: Ama-catechin etiye eliluhlaza angama-antioxidant anamandla, asiza ukuvikela amangqamuzana emonakalweni obangelwa ama-radical akhululekile futhi anciphise ukucindezeleka kwe-oxidative, okuyinto ethathwa njengengozi yezifo eziningi ezingelapheki.
- Ukuthuthukisa impilo yenhliziyo nemithambo yegazi: Ucwaningo lubonisa ukuthi ukuphuza itiye eliluhlaza njalo kungasiza ekwehliseni amazinga e-cholesterol (engokuphelele kanye “nemibi” i-LDL-cholesterol) kanye nomfutho wegazi, kuthuthukise impilo yenhliziyo nemithambo yegazi futhi kunciphise ubungozi bezifo zenhliziyo nemithambo yegazi, ezinjengokuhlaselwa yinhliziyo nokushaywa yisifo sohlangothi.
- Ukuvikela umdlavuza: Ucwaningo oluningi (ikakhulukazi in vitro kanye nasezilwaneni, kanye nolunye ucwaningo lwe-epidemiology kubantu) lubonisa ukuthi ama-catechin etiye eliluhlaza angaba nezakhiwo zokulwa nomdlavuza futhi angahlotshaniswa nokuncipha kwengozi yokwakheka kwezinhlobo ezithile zomdlavuza, okuhlanganisa umdlavuza webele, we-prostate, wamaphaphu, wamathumbu amakhulu, wesisu nezinye. Kudingeka ucwaningo olwengeziwe lomtholampilo kubantu ukuze kuqinisekiswe le miphumela.
- Ukuxhasa impilo yobuchopho kanye nokusebenza kwengqondo: I-caffeine ne-L-theanine etiyeni eliluhlaza kungathuthukisa ukusebenza kwengqondo, ukunaka, inkumbulo nokugxilisa. Ama-antioxidant etiye eliluhlaza angaba nomthelela wokuvikela izinzwa futhi asize ekuvikeleni ubuchopho ezinguqukweni eziqhamuka nokuguga nasezifo eziwohloka izinzwa, ezinjengesifo i-Alzheimer’s nesifo i-Parkinson’s.
- Ukunciphisa ubungozi besifo sikashukela sohlobo lwe-2: Olunye ucwaningo lubonisa ukuthi ukuphuza itiye eliluhlaza njalo kungahlotshaniswa nokuncipha kwengozi yokuhlakulela isifo sikashukela sohlobo lwe-2. Ama-catechin etiye eliluhlaza angathuthukisa ukuzwela kwe-insulin futhi alawule amazinga e-glucose egazini.
- Ukuxhasa ukwehla kwesisindo kanye nokugaya: Olunye ucwaningo lubonisa ukuthi itiye eliluhlaza lingasiza ukusheshisa ukugaya, ukwandisa ukusebenzisa amandla kanye nokusha kwamafutha, okuyinto engaba wusizo ekulawuleni isisindo nasekuvikeleni ukukhuluphala.
- Ukuqinisa isimiso sokuzivikela kwezifo: Ama-antioxidant nezinye izinhlanganisela etiyeni eliluhlaza zingaxhasa isimiso sokuzivikela futhi zikhulise ukumelana komzimba nezifo ezithathelwanayo.
- Izici zokulwa namagciwane namagciwane angabonakali: Ama-catechin etiye eliluhlaza anezakhiwo zokulwa namagciwane namagciwane angabonakali futhi angasiza ekuvikeleni nasekukwelapheni ezinye izifo ezithathelwanayo, okuhlanganisa umkhuhlane nomkhuhlane ovamile, kanye nasekuxhaseni impilo yomlomo.
- Eminye imiphumela engaba khona: Itiye eliluhlaza liyacwaningwa ngenxa yezinzuzo ezingaba khona ekuvikeleni isifo i-Parkinson’s, izifo zesibindi, isifo samathambo nezinye izifo ezingelapheki. Kubalulekile ukukhumbula ukuthi itiye aliwona umuthi futhi alithathi indawo yokwelashwa kwezokwelapha. Inzuzo yezempilo ihlotshaniswa nokuphuza njalo nangokulingene njengengxenye yendlela yokuphila enempilo.
8. Ukulungiswa nokubilisa:
Ukubilisa kahle itiye eliluhlaza kubalulekile ekuvezeni ukunambitheka nephunga lalo nasekugwemeni ukubabuna. Izimiso eziyisisekelo zokubilisa itiye eliluhlaza:
- Ikhwalithi yamanzi: Ikhwalithi yamanzi ibaluleke kakhulu etiyeni eliluhlaza. Sebenzisa amanzi athambile, ahlungiwe noma amanzi aseziphethwini ane-mineralisation ephansi. Amanzi ashubile noma amanzi ompompi ane-chlorine angonakalisa ukunambitheka kwetiye.
- Izinga lokushisa lamanzi (Kubaluleke kakhulu.): Izinga lokushisa lamanzi liyisici esibaluleke kakhulu ekubiliseni itiye eliluhlaza. Amanzi ashisise kakhulu (amanzi abilayo) angawashisa amaqabunga futhi abangele ukubabuna nokukhinsa, acekele phansi izinto ezihloniphekile ezinuka kamnandi. Izinga lokushisa elifanele lamanzi lamatiye aluhlaza amaningi ngu-70-85°C (160-185°F). Kwezinhlobo ezithambile kakhulu, njenge-Gyokuro noma i-Ujeon, izinga lokushisa lingaba phansi kakhulu – 60-70°C (140-160°F). Kumatiye aluhlaza anamandla kakhulu, njenge-Sencha noma amatiye aluhlaza aseChina agazingiwe, kungasetshenziswa izinga lokushisa kuze kufike ku-85°C (185°F). Sebenzisa i-thermometer ukuze ulawule ngokunembile izinga lokushisa lamanzi. Vumela amanzi abilayo aphole ngemva kokubila imizuzu embalwa ngaphambi kokubilisa.
- Inani (Itiye emanzini): Ngokuvamile kusetshenziswa amagremu angu-1-2 amaqabunga omisiwe ku-150-200 ml wamanzi (cishe isipuni setiye esisodwa ngenkomitshi). Inani lingalungiswa kuxhomeke kulokho okuthandayo ngamandla etiye kanye nohlobo lwetiye eliluhlaza. Izinhlobo ezithambile kakhulu zidinga inani elincane, ezinamandla kakhulu – inani elikhulu.
- Isikhathi sokubilisa (Isikhathi esifushane, ukuthelwa kaningi): Isikhathi sokubilisa itiye eliluhlaza ngokuvamile sifushane, kusukela emizuzwini eyi-1 kuya kweyi-3, kuxhomeke ohlotsheni lwetiye nasezingeni lamandla elifiswayo. Ukubilisa ngokweqile kuholela ekubabuneni ngokushesha. Kumatiye aluhlaza ekhwalithi ephezulu, kunconywa ukuthi kubiliswe izikhathi eziningana (ngokuthela), isikhathi ngasinye sinciphise isikhathi sokubilisa ekuthelweni okulandelayo (isib., ukubilisa kokuqala imizuzu eyi-1-2, okwesibili – imizuzwana engu-30-60, okwesithathu – umzuzu oyi-1). Ukuthela ngakunye kuveza izinhlangothi ezahlukahlukene zokunambitheka nephunga letiye.
- Izitsha zokubilisela: Ukubilisa itiye eliluhlaza kungasetshenziswa izitsha ezahlukahlukene:
- I-Gaiwan (Gaiwan): Isitsha sendabuko saseChina sokubilisa itiye ngokuthela, silungele amatiye aluhlaza ekhwalithi ephezulu, sivumela ukulawula izinga lokushisa nesikhathi sokubilisa.
- Iteyi lomthwebuli noma le-porcelain (Teapot): Ligcina ukushisa kahle, lifanele ukubilisa itiye eliluhlaza leqabunga. Kunconywa amateyi enziwe ngomthwebuli omncane noma i-porcelain.
- Iteyi lengilazi noma inkomitshi (Glass teapot/cup): Uvumela ukubuka inqubo yokubilisa nokuvuleka kwamaqabunga, kuhle ngobuhle, kufanele ukubonisa ubuhle betiye, kodwa kungaphola ngokushesha.
- I-French Press (French Press): Ingasetshenziselwa ukubilisa itiye eliluhlaza, ikakhulukazi amaqabunga amakhulu, kodwa kubalulekile ukuhlukanisa isiphuzo emaqabungeni ngokushesha ngemva kokubilisa, ukuze kugwemwe ukubilisa ngokweqile nokubabuna.
- Izihlungi zetiye nezihlungi (Tea infusers/filters): Kukulungele ukubilisa itiye leqabunga ngqo enkomitshini. Kubalulekile ukuthi isihlungo sibe sincane ngokwanele ukuze singadluli izinhlayiya ezincane zetiye.
- Ukushisisa isitsha ngaphambi kokusebenza: Kunconywa ukushisisa iteyi noma inkomitshi ngamanzi ashisayo ngaphambi kokubilisa, ukuze kugcinwe izinga lokushisa lesiphuzo.
- Ukuphaka: Itiye eliluhlaza ngokwesiko liphakwa lilishisa, ezinkomishini ezincane noma ezitsheni eziyizindishi. Itiye eliluhlaza ngokuvamile liphuzwa ngaphandle kobisi noshukela, ukuze ujabulele ukunambitheka kwalo okuhlanzekile futhi okuqabulayo. Ulamula noma iminti kungangezwa ngokokuthanda, kodwa akuzona izinto ezingeziwe zendabuko zetiye eliluhlaza lekhwalithi. Itiye eliluhlaza laseJapane livame ukuphakwa nezidla ezilula (i-wagashi), ezigqamisa ukunambitheka kwalo.
(Isithombe sezindlela zokubilisa itiye eliluhlaza – i-Gaiwan, iteyi, inkomitshi engilazi, i-French Press – ebonisa izindlela ezahlukahlukene zokubilisa itiye eliluhlaza, okukhombisa izinhlobonhlobo zezitsha zokubilisa)
9. Ukubaluleka kwamasiko kanye nokusetshenziswa kwendabuko:
- Isiko letiye laseChina (i-Gongfu Cha, 茶艺 - Cháyì): Itiye eliluhlaza lithatha indawo esemqoka esikweni letiye laseChina. IGongfu Cha (Gongfu Cha, 功夫茶) – ubuciko bendabuko betiye laseChina, obuhlanganisa umkhuba wokulungisa nokuphaka itiye ngokunaka okukhethekile imininingwane, izinga lokushisa lamanzi, isikhathi sokubilisa, ukukhethwa kwezitsha kanye nokujabulela ukunambitheka nephunga letiye. Itiye eliluhlaza, ikakhulukazi izinhlobo zekhwalithi ephezulu, livame ukusetshenziselwa imikhosi ye-Gongfu Cha. Ukuphuza itiye kuyingxenye ebalulekile yempilo yezenhlalo neyemihlangano yebhizinisi eChina.
- Umkhosi wetiye laseJapane (i-Chanoyu, 茶の湯 noma i-Sado, 茶道): IMatcha (Matcha) – itiye eliluhlaza eliyimpuphu – liyisici esiyisihluthulelo somkhosi wetiye laseJapane (i-Chanoyu noma i-Sado). Umkhosi wetiye wumkhuba onzima nocwengekile, oveza izimiso zokuzwana, ukuhlonipha, ukuhlanzeka nokuthula (和敬清寂 - wa-kei-sei-jaku). IMatcha isetshenziswa kabanzi ekuphekeni kwaseJapane nasekwenzeni amakhekhe. ISencha neGyokuro nazo zidlala indima ebalulekile esikweni letiye laseJapane, nakuba zingahlobene nomkhosi ngokusondelene njenge-Matcha.
- Isiko letiye laseKorea (i-Darye, 다례 – Umkhosi wetiye): IKorea nayo inesiko layo lomkhosi wetiye (i-Darye), nakuba ungakahleleki ngokuhlelekile njengowaseJapane. Itiye eliluhlaza, ikakhulukazi izinhlobo zekhwalithi ephezulu, njenge-Ujeon ne-Sejak, zisetshenziselwa imikhosi yetiye laseKorea. Ukuphuza itiye kuyingxenye ebalulekile yokwamukela izivakashi nokuhlonipha esikweni laseKorea.
- Ukuzindla kanye nengokomoya: Esikweni lobuBuddha, itiye eliluhlaza ngokwesiko lisetshenziswa njengendlela yokugcina ukuhlaba ikhefu nokugxilisa ngesikhathi sokuzindla. Izindela eziningi zobuBuddha ngokomlando zaziyizindawo zokukhiqiza itiye. Itiye eliluhlaza lihlotshaniswa nokucaca kwengqondo, ukuthula nokuvuka okungokomoya.
- Imithi yendabuko: Emithini yendabuko yaseChina nakwezinye izinhlelo zezokwelapha zaseMpumalanga, itiye eliluhlaza selisetshenziswa amakhulu eminyaka ngezinhloso zokwelapha. Kukholelwa ukuthi itiye eliluhlaza linezakhiwo zokuqinisa, zokuhlambulula, zokukhipha ushevu kanye nezokwelapha. Itiye eliluhlaza lisetshenziselwa ukuthuthukisa ukugaya ukudla, ukuqinisa isimiso sokuzivikela, ukunciphisa isisindo, ukuvikela izifo zenhliziyo nemithambo yegazi kanye nezinye izinhloso.
10. Ukutholakala kohwebo nokuthenga:
- Ukutholakala okubanzi: Itiye eliluhlaza ngelinye lamatiye asabalele futhi atholakala kalula emhlabeni wonke. Lingatholakala cishe kunoma yisiphi isitolo esithengisa itiye, kusukela ezitolo ezinkulu kuya ezitolo ezikhethekile zetiye kanye nezitolo eziku-inthanethi.
- Izitolo ezinkulu nezitolo zokudla: Izitolo ezinkulu eziningi nezitolo zokudla zinikeza itiye eliluhlaza, ikakhulukazi emaphaketheni etiye kanye nasekuthengisweni kwenqwaba okukhiqizwa ngobuningi. Ngokuvamile lokhu kuyistayela saseChina i-Sencha noma izingxube zamatiye aluhlaza. Ikhwalithi ingaba ngehlukahlukene, kusukela kwesabelomali kuye kwephakathi.
- Izitolo ezikhethekile zetiye nezitolo eziningi: Izitolo ezikhethekile zetiye nezitolo ezikhethekile, ezikhethekile etiyeni, zinikeza ukukhetha okubanzi kakhulu kwetiye eliluhlaza, okuhlanganisa izinhlobo zekhwalithi ephezulu ezivela eChina, eJapane, eKorea nakwamanye amazwe, izinhlobo ezahlukahlukene, izifunda, iminyaka yesivuno nezindlela zokucutshungulwa. Ezitolo ezinjalo ungathola iseluleko sochwepheshe futhi ukhethe itiye ngokunambitheka kanye nangokwezimali.
- Izitolo eziku-inthanethi: Izitolo eziku-inthanethi zinikeza ukukhetha okukhulu kwetiye eliluhlaza ngezindleko ezahlukahlukene kanye nabathengisi abahlukahlukene abavela emhlabeni wonke. Ucwaningo oluku-inthanethi ngemibuzo ethi “Green tea,” “itiye eliluhlaza,” “绿茶,” “Ryokucha,” “Nokcha” kuzobonisa izinketho eziningi. Kubalulekile ukukhetha abathengisi abaqinisekisiwe nabanokwethenjelwa abanedumela elihle kanye nezimpendulo.
- Ukuthunyelwa okuqondile okuvela ezifundeni zetiye: Abanye abathengisi betiye nezitolo eziku-inthanethi banikeza itiye, elingeniswe ngokuqondile lisuka ezifundeni zetiye, okuyinto engenza ukuthi itiye libe lisha futhi liyiqiniso. Ukuthenga itiye ngokuqondile kubakhiqizi noma kubangenisi kungaba yindlela yokuthola ikhwalithi ephakeme nezinhlobo eziyingqayizivele.
- Intengo nekhwalithi: Intengo yetiye eliluhlaza yahlukahluka kakhulu, kuxhomeke ohlotsheni, uhlobo lwetiye, ikhwalithi, isifunda somsuka, isikhathi sokuvuna, indlela yokucutshungulwa kanye nomthengisi. Izinhlobo ezisabalele zetiye eliluhlaza emaphaketheni zingabiza kakhulu. Izinhlobo zetiye eliluhlaza zekhwalithi ephezulu, ikakhulukazi ezivunwa ekuqaleni kwentwasahlobo nezenziwe ngesandla, njenge-Longjing, i-Gyokuro noma i-Ujeon, zingabiza kakhulu. Intengo iyinkomba ebalulekile, kodwa akuyona ukuphela kwesibonakaliso sekhwalithi. Funda incazelo yetiye, unake isifunda somsuka, isikhathi sokuvuna, ukubukeka kwamaqabunga, iphunga nezimpendulo zabathengi ukuze ukhethe itiye eliluhlaza lekhwalithi. Zama itiye eliluhlaza elivela kubakhiqizi abahlukahlukene nekhwalithi ehlukahlukene ukuze uthole isitayela sakho osithandayo kanye nokulingana phakathi kwentengo nekhwalithi.
11. Ukuqhathanisa nezinye izinhlobo zetiye:
Itiye eliluhlaza lihluke kwezinye izinhlobo ezinkulu zetiye (elimnyama, i-oolong, nelimhlophe) ngezinga le-oxidation, indlela yokucutshungulwa, ukunambitheka, iphunga kanye nokwakheka kwamakhemikhali:
- Itiye Eliluhlaza uma liqhathaniswa neTiye Elimnyama (红茶 - Hóngchá): Umehluko omkhulu yizinga le-oxidation. Itiye eliluhlaza – itiye elingahanjiswanga (elingavutshelwanga), itiye elimnyama – itiye elihanjiswe ngokuphelele (elivutshelwe). Inqubo ye-oxidation iguqula ngokuphelele ukwakheka kwamakhemikhali, ukunambitheka nombala wetiye. Itiye eliluhlaza ligcina umbala wemvelo oluhlaza wamaqabunga nesiphuzo, ukunambitheka okusha, okunjengotshani, ukubabuna okulula, licebe ngama-catechin ne-L-theanine. Itiye elimnyama lithola umbala omnyama, onsundu-bomvu wamaqabunga nesiphuzo, ukunambitheka ocebile, “ogcwele,” onjengomshana, ukubabuna, okuqukethwe okuphezulu kwama-tannin, ama-catechin amancane, kodwa ama-theaflavin amaningi ne-thearubigin. Itiye eliluhlaza ngokuvamile libiliswa ngezinga lokushisa eliphansi futhi isikhathi esifushane kunokumnyama. Itiye eliluhlaza lithathwa njengelilula, eliqabulayo futhi “eliphilisayo,” itiye elimnyama – “elinamandla,” “elivusa amandla” futhi “elifudumeziwe”.
- Itiye Eliluhlaza uma liqhathaniswa ne-Oolong (乌龙茶 - Wūlóng chá): I-Oolong yitiye elihanjiswe ngokwengxenye (elisemi-fermented), elithatha indawo ephakathi kwetiye eliluhlaza nelimnyama. Izinga le-oxidation yama-oolong lihlukahluka kakhulu (kusukela kokuncane, okusondele etiyeni eliluhlaza, kuye okunamandla, okusondele etiyeni elimnyama). Ukunambitheka nephunga lama-oolong kuhluke kakhulu, kuxhomeke ohlotsheni, izinga le-oxidation kanye nokugazinga, kungaba okunezimbali, okunezithelo, “okoju,” “okugazingiwe,” “okunjengomngoza,” “okwejimba”. Itiye eliluhlaza – “luluhlaza” kakhulu, “lunjengotshani,” “lusha” futhi alihanjiswa kakhulu kune-oolong. I-Oolong – inambitheka futhi iphunga liyinkimbinkimbi futhi linezici eziningi kunamatiye aluhlaza amaningi. Izinga lokushisa lokubilisa i-oolong ngokuvamile liphakeme kunele-itiye eliluhlaza, kodwa liphansi kunele-itiye elimnyama.
- Itiye Eliluhlaza uma liqhathaniswa neTiye Elimhlophe (白茶 - Báichá): Itiye elimhlophe – liyitiye elicutshungulwe kancane kakhulu, libhekana nokumiswa nokomisa kuphela, ngaphandle kokulungiswa kokuhlaza nokusonteka. Itiye elimhlophe luhlobo lwetiye oluthambile futhi olucwengeke kakhulu, olunokunambitheka okulula, okunoshukela, okunezimbali, ukubabuna okuncane kakhulu kanye nokugxilisa okuphezulu kwama-antioxidant. Itiye eliluhlaza – linambitheka futhi liphunga kakhulu kune-elimhlophe, futhi lidlula ekucutshungulweni okunamandla (ukulungiswa kokuhlaza, ukusonteka). Izinga lokushisa lokubilisa itiye elimhlophe ngokuvamile liphansi kunele-elimhlophe, ukuze kugcinwe ukunambitheka kwalo okuthambile.
(Isithombe sokuqhathanisa izinhlobo zetiye – Eliluhlaza, Elimnyama, i-Oolong, Elimhlophe – umdwebo ogcizelela umehluko oyinhloko ekucutshungulweni, e-oxidation, ekunambithekeni nasembaleni, okhombisa ukwehlukahluka kwezinhlobo zetiye nezici zazo)
12. Izingozi ezingaba khona nemiphumela engemihle:
Itiye eliluhlaza ngokuvamile lithathwa njengephuzo eliphephile futhi eliwusizo, kodwa ukuphuza ngokulingene kanye nokucabangela izici zomuntu ngamunye kubalulekile ukuze kuncishiswe izingozi ezingaba khona nemiphumela engemihle:
- I-Caffeine (Okuqukethwe okulingene, imiphumela engemihle engaba khona): Itiye eliluhlaza liqukethe i-caffeine, futhi abantu abazwela i-caffeine bangaba nemiphumela engemihle, efana nale:
- Ukungakhathali, ukwesaba, ukucasuka
- Ukungakwazi ukulala, izinkinga zokulala
- Ukushaya kwenhliziyo okusheshayo
- Ukuphazamiseka kwesisu, ukusha esiswini
- Ukuncika ku-caffeine kanye nesifo sokuyeka Abantu abazwela i-caffeine kufanele baphuze itiye eliluhlaza ngokucophelela, bakhawule ukuphuza kube yizinkomishi ezi-1-2 ngosuku, ikakhulukazi ntambama nakusihlwa. Kunezinhlobo zetiye eliluhlaza ezinokuqukethwe okuphansi kwe-caffeine (isib., i-Hojicha, i-Kukicha) noma itiye eliluhlaza elisuswe i-caffeine, ezingaba ezinye izindlela kubantu abazwela i-caffeine.
- Ukuzwela komuntu ngamunye: Ezimweni ezingavamile, kungenzeka ukungabekezeleli noma ukungezwani komzimba netiye eliluhlaza. Uma kuvela noma yiziphi izimpawu ezingezinhle, yeka ukuphuza bese ubonana nodokotela.
- Ukuhlangana nemithi (Kungenzeka ngokwethiyori): I-caffeine nezinye izinhlanganisela etiyeni eliluhlaza zingahlangana ngokwethiyori neminye imithi, kube nomthelela ekusebenzeni kwayo noma emiphumeleni yayo engemihle. Abantu abaphuza imithi, ikakhulukazi uma beyiphakela isikhathi eside, bayalelwa ukuthi babonane nodokotela ngaphambi kokuphuza itiye eliluhlaza njalo. Ukunakekelwa okukhethekile kufanele kunikezwe ukuhlangana nemithi yenhliziyo, yesimiso sezinzwa, ama-anticoagulant, imithi yomfutho wegazi kanye nemithi yokwelapha i-thyroid.
- I-Fluoride (Fluoride): Isitshalo setiye singaqongelela i-fluoride enhlabathini. Itiye eliluhlaza, ikakhulukazi amaqabunga neziqu ezikhulile, lingaqukatha inani elithile le-fluoride. Ukuphuza i-fluoride ngokweqile kungaba yingozi empilweni yamathambo namazinyo (i-fluorosis). Ukuphuza itiye eliluhlaza ngokulingene akubeki engcupheni ye-fluorosis kubantu abaningi, kodwa abantu abasengcupheni enkulu (isib., izingane) bayalelwa ukuthi bakhawule ukuphuza itiye eliluhlaza futhi bangalisebenzisi itiye eliluhlaza njengomthombo omkhulu woketshezi.
- Ama-Oxalate (Oxalates): Itiye eliluhlaza liqukethe ama-oxalate, izinhlanganisela ezingasiza ekwakhekeni kwamatshe ezinso kubantu abasengcupheni yalesi sifo. Abantu abanesifo samatshe ezinso noma abasengcupheni enkulu yokwakheka kwamatshe ezinso bayalelwa ukuphuza itiye eliluhlaza ngokulingene nokuphuza amanzi amaningi ukuze kunciphe umchamo.
- Ukucunula isisu (Kungenzeka, uma kuphuzwe esiswini esingenalutho noma ngobuningi): Itiye eliluhlaza, ikakhulukazi izinhlobo ezinamandla noma uma kuphuzwe esiswini esingenalutho, kungabangela ukucunula kwesisu kwabanye abantu, ikakhulukazi labo abanokugaya okubuthakathaka noma i-gastritis. Phuza itiye eliluhlaza ngemva kokudla noma nokudla, ukuze unciphise ukucunula kwesisu.
- Ukukhulelwa nokuncelisa (Ukukhawulela kanye nokubonana nodokotela): Abesifazane abakhulelwe nabancelisayo bayalelwa ukuthi bakhawule ukuphuza i-caffeine, kuhlanganise netiye eliluhlaza. Ukuphuza i-caffeine eningi ngesikhathi sokukhulelwa kungahlotshaniswa nengozi yezinkinga. I-caffeine nezinye izinhlanganisela ezivela etiyeni zingangena obisini lwebele futhi zibe nomthelela enganeni. Abesifazane abakhulelwe nabancelisayo bayalelwa ukuthi babonane nodokotela ukuze bathole izeluleko zomuntu ngamunye mayelana nokuphuza itiye eliluhlaza ngokuphephile.
(Isithombe sophawu lwesexwayiso olunombhalo othi: “Iqukethe i-caffeine ephakathi. Phuza ngokulingene, ikakhulukazi uma uzwa i-caffeine, ukhulelwe noma uncelisa.”)
(Isithombe sokusho okuphikisayo okunombhalo othi: “Bonana nodokotela uma unezifo noma uphuza imithi, ngaphambi kokuphuza njalo.”)
13. Izindlela zokwenza kanye nokusebenzisa ekuphekeni:
Itiye eliluhlaza akulona nje isiphuzo, kodwa futhi liyisithako sasekhishini esisebenziseka ngezindlela eziningi:
- Itiye eliluhlaza njengesiphuzo: Indlela eyinhloko yokusebenzisa – ukubilisa ngamanzi ashisayo (njengoba kuchazwe esigabeni esithi “Ukulungiswa nokubilisa”). Jabulela itiye eliluhlaza lilishisa noma libanda, lihlanzekile noma ngezinto ezingeziwe ezilula (ulamu, iminti, uju – ngokokuthanda, nakuba itiye eliluhlaza lekhwalithi ngokuvamile lingezidingi izinto ezingeziwe).
- I-Matcha latte (Matcha Latte): Isiphuzo sesimanje esidumile esenziwe ngempuphu ye-Matcha, ubisi (lwenkomo noma lwezitshalo) kanye nesinongo (ushukela, ujú, isiraphu ye-agave). Inhlanganisela “ye-umami” ye-Matcha, ubuso obunokhilimu bobisi kanye nobumnandi. Ingenziwa i-Matcha latte eshisayo noma ebandayo.
- Itiye eliluhlaza elibandayo (Iced Green Tea): Isiphuzo esiqabulayo sasehlobo. Bilisisa itiye eliluhlaza ngamandla aphindwe kabili, livumele liphole, lihlunge bese lihlanjululwa ngamanzi abandayo. Phaka neqhwa, ulamu, iminti, izithelo noma isinongo ngokokuthanda.
- Itiye eliluhlaza kumadese: Itiye eliluhlaza, ikakhulukazi i-Matcha, lisetshenziswa kabanzi ukufaka iphunga kumadese ekuphekeni kwaseJapane nokwaseNtshonalanga:
- U-ice cream ne-sorbet enetiye eliluhlaza (Green Tea Ice Cream/Sorbet): Idizethi yakudala enokunambitheka okuqabulayo “okuluhlaza” kanye nomphumela oqabulayo. I-Matcha inikeza u-ice cream umbala walo oluhlaza ovelele kanye “ne-umami”.
- Amakhekhe namakhekhe anetiye eliluhlaza (Green Tea Cakes/Pastries): Amakhekhe, amakhekhe e-cheesecake, ama-mousses, amakhekhe anephunga letiye eliluhlaza, ngokuvamile kusetshenziswa i-Matcha. Ukunambitheka okulula, “okuluhlaza” kanye nephunga, okulinganisa ubumnandi bedizethi.
- Amakhekhe amancane namaswidi anetiye eliluhlaza (Green Tea Cookies/Candies): Amakhekhe amancane, i-biscotti, i-truffles, ushokoledi one-itiye eliluhlaza, ngokuvamile i-Matcha.
- I-Wagashi (和菓子 - Wagashi) – amaswidi endabuko aseJapane, amaningi awo aqukethe i-Matcha noma ezinye izinhlobo zetiye eliluhlaza.
- Itiye eliluhlaza ekuphekeni: Itiye eliluhlaza lingasetshenziswa ukuze kufakwe iphunga emhluzini, emafutheni okufaka, esobhweni nakwezinye izidlo:
- Ukufakwa kwetiye kwenyama nenhlanzi: Itiye eliluhlaza lingasetshenziselwa ukwenza ukufakwa okuthambile nokunephunga elihle kwenkukhu, ingulube, inhlanzi noma ezinye izilwane zasolwandle. Itiye linikeza inyama umbala olula “oluhlaza” futhi liyithambisa.
- Isobhobho letiye: Kwezinye izikhungo zase-Ashiya, kulungiswa isobhobho elilula neliqabulayo elenziwe ngetiye eliluhlaza.
- Amasaladi etiye: Amaqabunga amancane etiye eliluhlaza (isib., i-Sencha) angasetshenziswa kumasaladi ukuze anikeze ukusha “okuluhlaza” nokunambitheka kanye nokubukeka.
- Itiye eliluhlaza ekuphekeni kwase-Ashiya: Itiye eliluhlaza lisetshenziswa ezidlweni ezahlukahlukene zase-Ashiya, kokubili njengesithako nanjengesiphuzo, esiphelezelisa ukudla.
14. Ukugcinwa:
Ukugcinwa okufanele kubaluleke kakhulu ekugcineni ukusha, ukunambitheka kanye nephunga letiye eliluhlaza. Itiye eliluhlaza lizwela kakhulu emoyeni, emswakameni, ekukhanyeni, ekushiseni nasephungeni lezinto zangaphandle.
- Ukupakishwa okuvalekile (Kuyimfuneko ukuze kuvikelwe emoyeni nasemswakameni): Itiye eliluhlaza kufanele ligcinwe lipakishwe ngendlela evalekile, ukuze kuvinjelwe i-oxidation nokumunca umswakama ovela emoyeni. Sebenzisa amaphakethe avaliwe ane-zip, amathini ensimbi, iziqukathi zengilazi noma iziqukathi ezikhethekile zetiye. Ukupakishwa okungenamoya (vacuum) kuyindlela ekahle yokugcina isikhathi eside.
- Indawo emnyama nepholile (Kuyimfuneko ukuze kuvikelwe ekukhanyeni nasemlothweni): Itiye eliluhlaza kufanele ligcinwe endaweni emnyama, epholile, kude nemisebe yelanga eqondile kanye nemithombo yokushisa. Ukuchayeka ekukhanyeni nasemlothweni kusheshisa i-oxidation futhi kunciphisa ikhwalithi yetiye. Ukugcina esiqandisini (hhayi ephikhithilini) ngephakethe elivalekile – yindlela enhle yokugcina itiye eliluhlaza isikhathi eside, ikakhulukazi izinhlobo zekhwalithi ephezulu. Gwema ukugcina itiye ekhishini eduze kwesitofu noma ihovini.
- Indawo eyomile (Kuyimfuneko ukuze kuvikelwe emswakameni): Itiye eliluhlaza alimunakuhluphwa umswakama nhlobo. Umswakama uholela ekonakaleni kwetiye, ekubeni sikhuntuhle futhi kulahlekelwe ikhwalithi. Gcina itiye endaweni eyomile, gwema ukungena kwamanzi noma ukufiphala emaphaketheni etiye.
- Kude namaphunga anamandla (Kubalulekile, njengoba itiye limunca kalula amaphunga): Itiye eliluhlaza limunca kalula amaphunga angaphandle. Gcina itiye kude nokudla okunamaphunga anamandla (izinongo, ikhofi, iziqholo, izimonyo, amakhemikhali asendlini), sebenzisa ukupakishwa okuvalekile nendawo ehlukile yokugcina itiye.
- Isikhathi sokugcina (Itiye eliluhlaza liphuzwa kahle lapho lisha, kodwa uma ligcinwe kahle lingagcina izici zalo kuze kube unyaka noma ngaphezulu): Itiye eliluhlaza liphuzwa kahle lapho lisha, ezinyangeni ezimbalwa ngemva kokuvuna nokucutshungulwa. Ngokuhamba kwesikhathi, itiye eliluhlaza lilahlwa kancane kancane ukusha kwalo, iphunga kanye nezakhiwo eziwusizo. Ngokugcinwa okufanele (kuvalekile, endaweni epholile, emnyama neyomile), itiye eliluhlaza lingagcina ikhwalithi eyamukelekayo kuze kube unyaka noma ngaphezulu. Bhala usuku lokuthenga noma lokuvuna emaphaketheni bese uzama ukuphuza itiye ngesikhathi esifanele, ukuze ujabulele ukunambitheka kwalo okuhle kakhulu kanye nenzuzo.
15. Isiphetho:
Itiye eliluhlaza – lingesiphuzo esiyingqayizivele futhi esinezici eziningi esinomlando ocebile namasiko. Laziwa ngokunambitheka kwalo okuqabulayo, iphunga nezindlela zalo eziningi eziwusizo, itiye eliluhlaza lingolunye lwezinhlobo zetiye ezidume kakhulu nezibalulekile emhlabeni. Izinhlobonhlobo ezinkulu zezinhlobo nezinhlobo zetiye eliluhlaza zinikeza amathuba angenamkhawulo okuhlola nokujabulela. Ukubilisa okufanele nokugcina kuyisihluthulelo ekuvezeni wonke amandla etiye eliluhlaza. Ukuphuza itiye eliluhlaza njalo nangokulingene kungaba nje umthombo wejabulo, kodwa futhi kube yisengezo esiwusizo ekudleni kwakho kwansuku zonke nasendleleni yakho yokuphila, okusiza empilweni, ekuhlazekeni nasekuzweni ubuhle.
Eziphethweni:
Itiye Eliluhlaza (绿茶, lǜchá) — alikona nje isiphuzo, kodwa ifilosofi ephelele, efakwe enkomitshini. Kusukela emahlumeleni entwasahlobo athambile aseLongjing kuya ekhumulweni le-emerald leMatcha, kusukela ekupholiseni okuqabulayo kwe-Sencha kuya ebumnandini obucwengekile be-Gyokuro — wonke umunyu wetiye eliluhlaza uveza i-palette emangalisayo yokunambitheka namaphunga, okubonisa i-terroir, ubungcweti bendlela yetiye kanye namasiko amakhulu eminyaka. Leli tiye lilungele labo abafuna umzuzwana wokuthula ekuphitizeleni kosuku, abazisa imibala ecashile yokunambitheka futhi bafuna ukuzwana komzimba nomoya. Itiye eliluhlaza linikeza amava ayingqayizivele — ngesikhathi esifanayo avusa amandla futhi anokuthula, alula futhi ajulile, awansuku zonke futhi awomkhosi.
Uhambo oluya ezweni letiye eliluhlaza — wuhambo oluya emsukeni wesiko letiye, lapho inkomitshi ngayinye iba yibhuloho phakathi kwamasiko endabuko nesimanje. Kungakhathaliseki ukuthi ukhetha i-Bi Luo Chun (碧螺春) yaseChina ecwengekile, i-Gyokuro (玉露) yaseJapane ezindlayo, noma i-Ujeon (우전) yaseKorea ethambile, itiye eliluhlaza lizokunikeza hhayi nje injabulo yokunambitha, kodwa nomuzwa wokuba ingxenye yesiko elikhulu lokuphuza itiye. Esikhathini sejubane nokucindezeleka, itiye eliluhlaza lihlala liyindawo yokuthula, lisikhumbuza ukubaluleka kokwazi, ukunaka imininingwane kanye nekhono lokuthola ubuhle ezintweni ezilula.