new.thetea.app · sampling channel Encyclopedia · School · Atlas · Pu-erh · Equipment EN · RU · · · · FR · ES · AR · DE · JA · KO
+61 more
new.thetea.app Browse all →

home · article

Dàlǐ Gǎntōng Chá

Dàlǐ gǎntōng chá · 大理感通茶

I-Dàlǐ Gǎntōng Chá (大理感通茶, Dàlǐ gǎntōng chá) ingelinye lamatiye amadala aziwayo ase-Yunnan, lihlobene ngokungahlukaniseki nesigodlo samaBuddha sase-Gǎntōng Sì (感通寺, Gǎntōng Sì) emithambekeni yezintaba zaseCāngshān.

I-Dàlǐ Gǎntōng Chá (大理感通茶, Dàlǐ gǎntōng chá) ingelinye lamatiye amadala aziwayo ase-Yunnan, lihlobene ngokungahlukaniseki nesigodlo samaBuddha sase-Gǎntōng Sì (感通寺, Gǎntōng Sì) emithambekeni yezintaba zaseCāngshān. Kusukela ngesikhathi sika-Ming (明代, Míngdài) leli tiye lalingenye yetiye ezintathu ezidumile zase-Yunnan kanye ne-pu’er netiye lase-Tàihuá, kwathi umlobi wezincwadi wange-Qing (清代, Qīngdài) uYú Huái (余怀, Yú Huái) encwadini yakhe ethi “Cháyuàn” (茶苑, Cháyuàn) walibiza ngokuthi “itiye lokuqala lase-Yunnan” (滇茶第一, Diān chá dì yī). Namuhla, i-Gǎntōng Chá iyisakhi esibalulekile somkhosi odumile wokuphuza itiye wama-Bai, i-Sān Dào Chá (三道茶, Sān Dào Chá) — “Izinkomishi Ezintathu Zetiye”, efakwe ohlwini lwe-UNESCO Lwamagugu Angabonakali Esintu.

1. Ukuhlukaniswa Nemvelaphi:

  • Uhlobo: Itiye eliluhlaza (elingabilisiwe). Likhiqizwa kusetshenziswa ubuchwepheshe be-chǎoqīng (炒青, chǎoqīng) — “ukubulala okuluhlaza” ngokugazinga, kunezici zokomiswa kwelanga ngokwesintu.
  • Isigaba: Itiye elidumile lomlando lase-Yunnan (云南历史传统名茶, Yúnnán lìshǐ chuántǒng míngchá). Lingenye yama-“matiye amathathu amakhulu ase-Yunnan” enkathi ye-Ming (云南三大名茶, Yúnnán sān dà míngchá).
  • Imvelaphi: I-China, isifundazwe sase-Yunnan (云南, Yúnnán), iDali-Bai Autonomous Prefecture (大理白族自治州, Dàlǐ Báizú Zìzhìzhōu), umthambeka osentshonalanga wezintaba zeCāngshān (苍山, Cāngshān), indawo ezungeze isigodlo sezindela sase-Gǎntōng Sì (感通寺, Gǎntōng Sì), esiphakathi kweziqongo zeShèngyìng (圣应峰, Shèngyìng Fēng) ne-Mǎlóng (马龙峰, Mǎlóng Fēng).
  • Izixhumanisi zendawo: Cishe u-25°39′ enyakatho, 100°06′ empumalanga.

2. Umlando Nokubaluleka Kwamasiko:

  • Umlando:

    • Inkathi ye-Tang–Song (VII–XIII iminyaka): Umlando wetiye kule ndawo usukela esikhathini sombuso wama-Nánzhāo (南诏, Nánzhào). Ngokusho kwencwadi yomlando kaFán Chuò (樊绰, Fán Chuò) yaseTang ethi “Mánshū” (蛮书, Mánshū), abantu baseDali ngaleso sikhathi babesevele belima futhi bephuza itiye, belenza “liphekwe nopelepele, ujinja ne-cinnamon” (以椒、姜、桂和烹而饮之). Izindela zaseGǎntōng Sì zaba ngabokuqala ukutshala nokucubungula itiye ngendlela ehlelekile emithambekeni yeCāngshān, zenza ukulima itiye kwaba ngomunye wemisebenzi yesigodlo.
    • Inkathi ye-Ming (1368–1644) — ukuchuma: Ngo-1383, umphathi weGǎntōng Sì — umphristi uWú Jí (无极, Wú Jí) — waya enkantolo yaseNanjing (Jinling) yombusi uZhū Yuánzhāng (朱元璋, Zhū Yuánzhāng, umsunguli wobukhosi bakwaMing), ewethula isipho sehhashi elimhlophe nezimbali zasezintabeni zohlobo lwe-camellia. Umbusi wahlabeka umxhwele kangangokuthi wamnika le ndela izinkondlo ezimbili aziqambile yena kanye nezinkondlo eziyishumi nesishiyagalombili ngohambo lwakhe, ezaza zaziqoshwa ematsheni e-phambili kwehholo leDà Yún Táng (大云堂) lesigodlo. Lesi senzakalo saqinisa kakhulu udumo lwesigodlo kanye netiye elikhiqizwa endaweni eseduze. Umhambi odumile uXú Xiákè (徐霞客, Xú Xiákè) encwadini yakhe ethi “Idayari Yohambo Lwase-Yunnan” (《滇游日记》, Diān Yóu Rìjì, ngo-1639) wachaza imithi yetiye ezungeze isigodlo “njengemide okungamamitha amathathu kuya kwamane” (高三四丈), okwakudingeka ukuthi kuqoqwe amaqabunga kusetshenziswa izitebhisi. UXú Xiákè uphinde waveza ukuthi waphuza itiye namanzi omthombo oseduze kwesiqongo iShèngyìng, futhi lokhu kwaphefumulelwa kwamhlaba umxhwele. Isazi nomphathi waseMing uLǐ Yuányáng (李元阳, Lǐ Yuányáng) encwadini ethi “Incazelo Yesifunda SaseDali” (《大理府志》, Dàlǐ Fǔzhì) wabhala: “Izici kanye nokunambitheka kweGǎntōng Chá akunciphanga [ngokweqa] iYánxiān” (性味不减阳羡), eqhathanisa itiye laseYunnan netiye elidumile laseYixing (esifundazweni saseJiangsu). Isikhulu sikaMing nombhali uFéng Shíkě (冯时可, Féng Shíkě) encwadini ethi “Amanothi Ohambo LwaseYunnan” (《滇行纪略》, Diān Xíng Jìlüè) waphawula: “Itiye laseGǎntōng Sì alinciphanga [kwele] Tiānchí naseFúlong” (感通寺茶不下天池伏龙), ezwakalisa kuphela ukuthi izingcweti zendawo zazingenalo ikhono eliphelele lokugazinga.
    • Inkathi ye-Qing (1644–1912): UYú Huái (余怀, Yú Huái) encwadini ethi “Cháyuàn” (《茶苑》, Cháyuàn) wetha iGǎntōng Chá isiqu esithi “elokuqala phakathi kwamatiye aseYunnan” (滇茶第一). Nokho, ngokukhula kokuthandwa nokubaluleka kwezentengiselwano kwe-pu’er, itiye leGǎntōng lalahlekelwa kancane kancane izikhundla zalo ezimakethe yetiye yaseYunnan.
    • Esikhathini sanamuhla: Ngekhulu lama-20, ukukhiqizwa kweGǎntōng Chá kwehla. Ngo-1985, iXiàguān Tea Factory (下关茶厂, Xiàguān Cháchǎng) — enye yezinkampani zetiye ezinkulu kunazo zonke eDali — yenza imizamo yokuvuselela ubuchwepheshe bendabuko. Ngo-2014, umkhosi wokuphuza itiye wamaBai, iSān Dào Chá, ohlobene ngokungenakuhlukaniswa neGǎntōng Chá, wafakwa ohlwini lweNational Intangible Cultural Heritage yama-China, kwathi ngo-2022, wafakwa kwi-UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity njengengxenye ye-“Traditional tea processing techniques and associated social practices in China”.
  • Igama:

    • “Dali” (大理, Dàlǐ) — igama ledolobha nesifunda, inhloko-dolobha yombuso wasendulo owawubizwa ngaleli gama.
    • “Gǎntōng” (感通, Gǎntōng) — igama lesigodlo samaBuddha, ngokomqondo lichaza “ukuzwa ubunye” noma “ukuxhumana ngokomoya”. Isigodlo saziwa futhi ngegama lasendulo elithi Dàngshān Sì (荡山寺, Dàngshān Sì).
    • “Chá” (茶, Chá) — itiye. Ngakho-ke, igama eliphelele lisho ukuthi “itiye le-[sigodlo sase]-Gǎntōng laseDali”.
  • Ukubaluleka kwamasiko: IGǎntōng Chá ithatha indawo esemqoka emuphakathini we-Bai (白族, Báizú) — abantu bomdabu baseDali. Leli tiye liyinsika (台柱茶, táizhù chá) yomkhosi othi “Izinkomishi Ezintathu Zetiye” (三道茶, Sān Dào Chá), lapho limele ifilosofi yempilo ethi “kuqala ukubaba, bese kuba ubumnandi, ekugcineni kube ukunambitheka okusaseleyo kwenkumbulo” (一苦二甜三回味, yī kǔ èr tián sān huíwèi). Inkomishi yokuqala — “itiye elibabayo” (苦茶, kǔ chá) — lilungiswa ngeGǎntōng Chá emsulwa ngendlela yokugazinga ebhodweni lobumba. Eyesibili — “itiye elimnandi” (甜茶, tián chá) — yenziwa ngokumnika kweGǎntōng Chá kufakwe ushukela obomvu, amantongomane e-walnut kanye nama-cheesewheels acutshunguliwe (乳扇, rǔshàn) — umkhiqizo okhethekile wobisi wama-Bai. Eyesithathu — “itiye lokunambitheka okusaseleyo” (回味茶, huíwèi chá) — ifakwe uju, i-huājiāo (花椒, upelepele waseSichuan) ne-cinnamon. Umkhosi weSān Dào Chá uyisibonakaliso esiphakeme kakhulu sokwamukela izihambeli kwesintu samaBai futhi wenziwa ngezikhathi zamaholidi, imishado, ukuzalwa kanye nokwamukela izihambeli ezihloniphekile. Ukuxhumana kweGǎntōng Chá namasiko asezigodlweni zamaBuddha kunikeza ukubaluleka okukhethekile emkhakheni wamasiko we-chán-chá (禅茶, chán chá) — ubunye bendlela yetiye nobu-Zen Buddhism.

3. Incazelo Yezitshalo Nempahla Eluhlaza:

  • Izinhlobo / Isilimo: Itiye laseDali — Camellia taliensis (W.W. Sm.) Melch. (大理茶, Dàlǐ Chá). Lena iyinhlobo ehlukile yomuthi wetiye engaphansi kwesigaba se-Thea somndeni we-Chai (Theaceae), ehlobene eduze kodwa engafani ncamashi ne-camellia sinensis (umuthi wetiye ovamile). Isibonelo setayipu (isifanekiso) salolu hlobo saqoqwa yisazi sezitshalo saseBrithani uGeorge Forrest endaweni ezungeze i-Gǎntōng Sì eCāngshān ekuqaleni kwekhulu lama-20 futhi sachazwa nguW.W. Smith ngo-1917 njenge-Thea taliensis. Ngo-1925, isazi sezitshalo saseJalimane uMelchior sadlulisela lolu hlobo ohlotsheni lwe-Camellia. Igama lesiLatini elithi taliensis lisuselwa ku-“Tali” — okuyindlela endala yokubhala igama lendawo ethi “Dali”. Ngakho-ke, i-Gǎntōng Chá iyitiye elenziwe ngempahla yalowo muthi owanikeza igama lohlobo lonke lwezitshalo.
  • Izici zezitshalo: I-Camellia taliensis ingumuthi ohlala uluhlaza (okungahlukile kakhulu esakhiweni sehlathi sabantu abaningi abatshala itiye), okwazi ukufinyelela kumamitha angama-20–30 endle. Umehluko ophawulekayo kwi-C. sinensis var. assamica: amaqabunga ayisikhumba, amise okweqanda elisikiwe, aluhlaza okotshani, acwebezelayo, angenabo ubulele ezihlangeni nasezimbazaneni ezisencane (i-C. sinensis inezimbazana ezinobulele obukhulu); izimbali ziphuzi-mhlophe; isakhiwo sesithelo sinegunxaxhama ezihlanu ngobulele; isitayela sehlukaniswe izigaba ezinhlanu. Isibonelo esimelele — umuthi omdala wetiye waseGǎntōng Sì inombolo 1 (感通寺1号古茶树): ubude bangamamitha ayi-5.8, neminyaka engaba ngu-600.
  • Ukuvunwa: Ukuvunwa kwentwasahlobo (Mashi–ekuqaleni kuka-Ephreli) kuthathwa njengokubaluleke kakhulu. Kungenzeka futhi nokuvunwa kwasekwindla, kodwa akujwayelekile kakhulu.
  • Izinga lokuvuna: Ihlume elilodwa kanye neqabunga elilodwa kuya kwamabili amancane (一芽一叶 / 一芽二叶, yī yá yī yè / yī yá èr yè). Ezingeni eliphezulu (“Gǎntōng Bìyù”, 感通碧玉) — amahlumela athambile kuphela kanye neqabunga elilodwa.
  • Izidingo zempahla eluhlaza: Amaqabunga kufanele abe mahle, angonakalanga, alinganayo ngosayizi, avunwe ngezikhathi zasekuseni ngemuva kokoma kwamazolo.

4. Indawo (Terroir) Nezici Zokutshala:

  • Isifunda: Umgogodla weterroir — iphansi kanye nemithambeka yezintaba zeCāngshān (苍山, Cāngshān, ebizwa nangokuthi iDiāncāngshān, 点苍山) eduze kakhulu nesigodlo saseGǎntōng Sì, phakathi kweziqongo zeShèngyìng (圣应峰) neMǎlóng (马龙峰), esigodini esiphakathi kwemifudlana iMòcán Xī (莫残溪, Mòcán Xī) neLóng Xī (龙溪, Lóng Xī). Umgogodla uncane ngamamitha-skwele ayi-10. Indawo enwetshiwe ihlanganisa izivande zetiye endaweni yaseYínqiáo (银桥镇, Yínqiáo Zhèn) ephansi kwesiqongo iBáiyún (白云峰, Báiyún Fēng), lapho kwatshalwa khona izithombo ezivela emithini emidala.
  • Ukuphakama kokukhula: 1900–2300 m ngaphezu kogu lolwandle. Lena ngenye yezindawo eziphakeme kakhulu zokutshala itiye eChina, okunikeza itiye isimo salo esiyingqayizivele.
  • Inhlabathi: I-acidic yellow-brown mountain soils (酸性黄棕壤, suānxìng huáng zōng rǎng), ecebile ngezakhi zamaminerali nezinto eziphilayo, futhi enokukhipha amanzi kahle.
  • Isimo sezulu: Isimo sezulu sasentabeni esisemzansi-sheshayo (subtropical mountain monsoon) esinezingqimba eziqondile. Izinga lokushisa elijwayelekile lonyaka lingaba ngu-13.4 °C. Amandla emvula wonyaka angaba ngu-1000 mm. Ukushintsha okukhulu kwezinga lokushisa phakathi kwemini nobusuku (15–20 °C) kusiza ukukhula kancane kwamahlumela nokunqwabelana kwama-amino acids nezinto ezinuka kamnandi. Izintaba zeCāngshān zaziwa ngesikhathi eside samafu nenkungu (inkathi yamafu ithatha ingxenye enkulu yonyaka), ngenxa yalokho imithi yetiye ithola ukukhanya okusakazeke kakhulu (i-diffuse light) — isimo esifanele sokukhiqiza i-L-theanine ephezulu nokunciphisa ukubaba.
  • I-ecosystem: Imithi yetiye ikhula esimeni sokuphila okunothisisiwe kwezinto eziphilayo eCāngshān (iCāngshān inezinhlobo ezingaba ngu-2330 zezitshalo ezinezimbewu). Ukuhlala eduze kwezinhlobo ze-coniferous ne-broadleaf kwakha isimo sezulu esiyinkimbinkimbi futhi kunothisa inhlabathi ngezinto eziwayo zehlathi.

5. Ubuchwepheshe Bokukhiqiza:

Ubuchwepheshe bokukhiqiza i-Gǎntōng Chá bungaphansi kohlobo lwe-chǎoqīng (炒青, chǎoqīng) — itiye eliluhlaza eliqiniswa ngokugazinga, — kugcinwa izici zesiko leMing elithi “ukugazinga bese kwenzelwa ukumiswa kwelanga” (炒而复曝, chǎo ér fù pù), okunikeza itiye iphunga elimnandi le-casian nut.

  • Ukuvuthwa okuncane (摊青 — tān qīng): Amaqabunga asanda kuvunwa asakazwa ngendlela encanyana endaweni enomoya omuhle amahora ama-3–5. Inhloso — ukukhipha umswakama ngokwengxenye (kufika ku-68–70%), ukuthambisa iqabunga kanye nokuqala ukuthuthukisa iphunga elimnandi.
  • “Ukubulala okuluhlaza” / Ukuqinisa (杀青 — shā qīng): Kwenziwa emshinini wokugazinga (炒干机, chǎo gān jī) ezingeni lokushisa elingaba ngu-110 °C. Izinga lokushisa eliphakeme lenza ama-enzyme angasebenzi (i-polyphenol oxidase ne-peroxidase), livimbele ukuhlangana kwe-oxygen namakhathekhini futhi liqinise umbala oluhlaza weqabunga. Lesi sigaba sithatha isikhathi kuze kube yilapho kubonakala iphunga elimnandi “le-hot cashew nut” kanye neqabunga seliyathamba.
  • Ukugingqa (揉捻 — róuniǎn): Ukugingqa okuncane kwesikhashana (短时轻压, duǎn shí qīng yā). Inhloso — ukuphazamisa isakhiwo samangqamuzana ukuze kube lula ukukhipha amanzi lapho kuphekwa, nokunikeza iqabunga isimo saso esigoqiwe, ngaphandle kokulimaza ubuqotho baso.
  • Ukomiswa (烘干 — hōnggān): Izinyathelo ezimbili:
    • Ukomiswa kokuqala (初烘, chū hōng): Izinga lokushisa 70–90 °C. Ukukhipha umswakama omningi osasele.
    • Ukomiswa kokugcina (足烘, zú hōng): Izinga lokushisa 110–120 °C. Ukuqinisa iphunga elimnandi ngokuphelele kanye nokwehlisa umswakama uye ku-4–6%.
  • Indlela yendabuko (yeMing明代): Ngokusho kwemithombo yomlando, indlela yomlando yayihlanganisa nesigaba sokomiswa kwelanga emva kokugazinga (炒而复曝): iqabunga eligazingiwe neligoqiwe lalibekwa ethreyini zomhlanga ukuze lomiswe ngaphandle ngelanga. Lo mkhuba, ophakathi kwe-chǎoqīng ne-shàiqīng (晒青, shàiqīng — “ukomiswa kwelanga”), “wawuvalela” iphunga le-cashew nut ngaphakathi kweqabunga futhi unikeze itiye amandla okukhula okuthile lapho ligcinwa isikhathi eside, njengoba okushiwo nguLǐ Yuányáng: “uma ligcinwa isikhathi eside, ukunambitheka kuba ngcono kakhulu” (藏之年久,味愈胜也).

6. Izici Ezithinta Izinzwa:

  • Isimo seqabunga elomile: Iqabunga ligojiwe (卷曲形, juǎnqū xíng), izinhlayiya zetiye ziyaminya, zigcwele, ziqinile (条索肥硕紧实, tiáosuǒ féishuò jǐnshí). Umbala uluhlaza okotshani ogqamile, ukhanya ngencisho kawoyela, futhi unezindwani ezimhlophe eziphawulekayo (墨绿油润显白毫, mòlǜ yóurùn xiǎn báiháo). Usayizi wezinhlamvu mkhulu kunomjikelezo, okuyisici esivamile se-Camellia taliensis enamaqabunga amakhulu.
  • Iphunga leqabunga elomile: Iphunga elimnandi le-cashew nut (熟板栗香, shú bǎnlì xiāng) elinamathoni wezimbali nezithelo, elizinzile nelijulile.
  • Iphunga lesinqo: Linothile, linezendlalelo eziningi: kuvela kakhulu iphunga elimnandi le-cashew nut elivuthiwe, elengezelwe ngamathoni ezimbali zasendle kanye nokunambitheka okulula kwezithelo. Iphunga lihlala isikhathi eside — ligcinwa kuze kube seziphuzweni zakamuva. Isembozo senkomishi (盖香, gàixiāng) ngemuva kwemizuzu embalwa sibonisa ithoni efudumele yoju namantongomane.
  • Ukunambitheka: Kuminyene futhi kugcwele (醇厚, chúnhòu), kube nokusha okuphawulekayo (鲜爽, xiānshuǎng). Ububaba obulula bokuqala buhamba ngokushesha bese kuba ukunambitheka okumnandi okuhlala isikhathi eside nokuqinile — i-huígān (回甘, huígān). Umzimba wengxube usulwa futhi unamafutha. Itiye lihlala isikhathi eside lapho liphekwa (经久耐泡, jīngjiǔ nàipào) — likwazi ukumelana nezikhathi eziningi zokuchithwa ngaphandle kokulahlekelwa okukhulu ukunambitheka.
  • Umbala wesinqo: Uhlaza okotshani obuthambile, okukhanyayo, futhi nokucwebile okugqamile (嫩绿清澈, nènlǜ qīngchè). Ekuphekweni okuphindaphindiwe, umbala ungashintsha ube namathoni afudumele aphuzi-luhlaza.
  • Isisekelo setiye (iqabunga eliphekiwe): Amaqabunga avuleka ngokuphelele, ekhombisa ukwakheka okuminyene nokuxega okunemiphetho elinganayo. Umbala uluhlaza ogqamile onethoni ephuzi. Kuyisici ukuba nosayizi omkhulu weqabunga, okujwayelekile e-C. taliensis.

7. Ukwakheka Kwamakhemikhali:

  • Amapolifenoli (茶多酚, chá duōfēn): Okuqukethwe kufika ku-25.4% — lesi yisilinganiso esiphezulu, esinikeza amandla amakhulu e-antioxidant. Izimele eziphambili yi-catechins: i-epigallocatechin gallate (EGCG), i-epicatechin gallate (ECG), i-epicatechin (EC). Okuqukethwe okuphezulu kwamapolifenoli kuyisici sezilwane ze-Thea, ezikhula ezindaweni eziphakeme kakhulu.
  • Ama-amino acid (氨基酸, ānjīsuān): Okuqukethwe okuphezulu kwe-L-theanine (L-茶氨酸, L-chá ānjīsuān) kubangelwa ukuhlala ezindaweni eziphakeme zezivande zetiye, ukushintshana okukhulu kwezinga lokushisa phakathi kwemini nobusuku, kanye nesikhathi eside sokukhanya okusakazayo. I-L-theanine inikeza isinqo “okusha” (鲜, xiān) kanye nokugcwala okufana ne-umami.
  • Ama-alkaloid: I-caffeine (咖啡碱, kāfēi jiǎn) — cishe 2.5–4.0%, i-theobromine, i-theophylline. Okuqukethwe kwe-caffeine kungaba ngaphansi kancane kunokwe-C. sinensis var. assamica, ngenxa yezici ze-C. taliensis.
  • Amavithamini: I-Vitamin C (i-ascorbic acid) — igcinwa ngenxa yokucubungula okuncane; amavithamini e-group B (B₁, B₂); i-vitamin E (ama-tocopherol); i-vitamin K.
  • Amaminerali: I-Potassium (K), i-magnesium (Mg), i-manganese (Mn), i-zinc (Zn), i-fluoride (F), i-selenium (Se) — okuqukethwe okuphezulu kwamaminerali kubangelwa inhlabathi enothile yezintaba zeCāngshān.
  • Amafutha abalulekile nezinto eziphumayo: Lezi zenza iphunga elimnandi le-cashew nut nezimbali. Ngesikhathi se-chǎoqīng, kwakheka ama-aldehyde akhethekile nama-pirazine, okudala ithoni “ye-cashew nut e-gazingiwe”.
  • Izici ezikhethekile zokwakheka: Iphrofayili ye-biochemical ye-Camellia taliensis ihlukile kweye-C. sinensis ngesethi eyingqayizivele yamapolifenoli nezinto eziphunga kamnandi, okwenza i-Gǎntōng Chá ibe yingqayizivele ngokuphelele. Ucwaningo luye lwabonisa ukuthi i-C. taliensis iqukethe ama-glycoside akhethekile kanye nezinto ze-polyphenolic, ezingatholakali (noma ezitholakala ngobuncane) ezilwaneni ezijwayelekile zetiye.

8. Izinzuzo Ezisemthethweni:

  • Ukuvikela nge-antioxidant: Okuqukethwe okuphezulu kwamapolifenoli (25.4%) kunikeza umphumela ophawulekayo we-antioxidant, kusiza ukunciphisa ama-radical akhululekile nokumisa izinqubo zokuguga kwamangqamuzana.
  • Umphumela wokupholisa nokuqabula (清热消暑, qīngrè xiāoshǔ): Emuphakathini wezonyango lwendabuko laseChina, i-Gǎntōng Chá ihlukaniswa ematiyeni anemvelo “ephole”, asakaza ukushisa okweqiwe futhi anciphise ukoma, okubaluleke kakhulu ehlobo.
  • Ukusekela ukugayeka (消食, xiāoshí): Ama-catechin akhuthaza ukukhiqizwa kwezinsungulo zesisu nama-enzyme, kusiza ukuhlukanisa ukudla. Itiye livame ukuphuzwa ngemuva kokudla okunzima.
  • Ukuqinisa umzimba okulula: Inhlanganisela ye-caffeine ne-L-theanine inikeza amandla alinganayo, agxilile ngaphandle kokukhuphuka okukhulu noma ukwehla okulandela, okuvame kukhofi.
  • Ukusekela inhliziyo nemithambo: Amapolifenoli asiza ekwehliseni amazinga “e-cholesterol embi” (LDL), ukuthuthukisa ukunwebeka kwemithambo kanye nokulungisa umfutho wegazi ngokuphuza okumaphakathi njalo.
  • Ukuqinisa amasosha omzimba: I-Vitamin C, amacatechin namaminerali ngokuhlangene asekela izakhiwo zomzimba zokuzivikela.
  • Ukusekela ingqondo: I-L-theanine ikhuthaza ukukhiqizwa kwama-alpha waves ebuchosheni, ithuthukise ukugxila, inkumbulo futhi yehlise amazinga okucindezeleka.
  • Impilo yomlomo: I-fluoride namacatechin avimbela ukukhula kwamagciwane abangela ukubola kwamazinyo nokuvuvukala kwezinsini.

9. Ukuphuza Itiye:

E-Gǎntōng Chá kunezindlela ezimbili eziyinhloko: indlela yendabuko yama-Bai yokugazinga (烤茶法, kǎo chá fǎ) kanye nokupheka itiye okujwayelekile.

Indlela yama-Bai yokugazinga (白族烤茶法, Báizú kǎo chá fǎ):

Le yindlela yokulungisa eyiqiniso, eyisigaba sokuqala somkhosi we-Sān Dào Chá. Iphinde yaziwe ngokuthi “itiye lokunyakazisa okuyikhulu” (百抖茶, bǎi dǒu chá) noma “itiye lokuduma kwezulu” (雷响茶, léi xiǎng chá).

  1. Ibhodlela elincane lobumba (陶罐, táo guàn) lifudunyezwe emalahleni noma emlilweni lize lishise.
  2. Thela ama-5–8 g wetiye elomile.
  3. Unyakazise futhi uphenduphendule ibhodlela ukuze amaqabunga agazinge ngokulinganayo, angashi. Lesi senzo siyaphindwa amashumi ezikhathi kuze amaqabunga abe nombala ophuzi futhi aqale ukukhipha iphunga elinamandla.
  4. Thela amanzi abilayo ngokukhulu — kuba nomsindo ophakeme ofana “nokuduma” (kusuka lapha igama elithi “léixiǎng-chá”).
  5. Susa i-foam eyakhekile bese uyithelela ezinkomishini.
  6. Yethulwe ishisa. Isiphuzo sibonakala ngombala ogqamile we-amber, iphunga elinamandla lokugazinga, kanye nokubaba okugqamile okushintsha kube ukunambitheka okujulile okusaseleyo.

Ukupheka okujwayelekile ngokuthelela:

  • Izinga lokushisa lamanzi: 85 °C. Amanzi ashisayo kakhulu angashisa amaqabunga amahle futhi akhiphe ububaba obungadingekile.
  • Isilinganiso setiye: 3–5 g ku-150 ml wamanzi (isilinganiso esicishe sibe ngu-1:50).
  • Izitsha: I-flask yengilazi noma i-gaiwan ye-porcelain (盖碗, gàiwǎn). Ingilazi ivumela ukubuka “umdanso wamaqabunga” — amaqabunga amakhulu we-C. taliensis avuleka kahle emanzini.
  1. Fudumeza izitsha ngamanzi ashisayo bese uyakhipha.
  2. Thela itiye, thela amanzi ashisayo (85 °C).
  3. Ukuthelela kokuqala — 15 amasekhondi.
  4. Ukuthelela okulandelayo — yandisa isikhathi ngo-5 amasekhondi (20 sec, 25 sec, njll.).
  5. Itiye likwazi ukumelana nokuphekwa okugcwele okungaba ngu-5–7, likhombise ukuvela kokunambitheka kusuka ekushiseni okugqamile kuya ebumnandi obuthambile.

10. Ukugcina:

  • Izinga lokushisa: Kunconywa ukugcina esiqandisini ku-0–5 °C ukuze kugcinwe ukusha kwephunga nombala wesinqo (kubalulekile etiyeni eliluhlaza lale sizini).
  • Isitsha: Isiphakeli esivalekile, esingakhanyi — i-foil ye-vacuum, ithini lokudla elinesivalo esiqinile, isitsha setiye se-ceramic esine-rubber gasket. Gwema ipulasitiki nephepha.
  • Izitha zetiye: Ukukhanya, umswakama, amaphunga angaphandle kanye nezinga lokushisa eliphakeme. Gcina kude neziphuzi, ugologo kanye neminye imikhiqizo enephunga elimnandi.
  • Isikhathi sokugcina: Esiphakelini esivalekile esiqandisini — kuze kufinyelele ezinyangeni eziyi-12–18 ngaphandle kokulahlekelwa okukhulu kwekhwalithi. Ngaphandle kokuqandisa — izinyanga eziyi-6–8.
  • Inothi: ULǐ Yuányáng encwadini ethi “Incazelo Yesifunda SaseDali” waphawula ukuthi i-Gǎntōng Chá “uma igcinwe isikhathi eside, iba mnandi kakhulu” (藏之年久,味愈胜也). Lokhu kuphawula kungase kuhlobene nobuchwepheshe bomlando bokomiswa kwelanga (shàiqīng), okunikeza itiye amandla okukhula, okufana ne-sheng-cha yaseYunnan (晒青毛茶). Ingabe inguqulo yesimanje ye-chǎoqīng, nokho, ingcono ukuyidla iyintsha.

11. Intengo Nokuqanjwa Okungemanga:

  • Isigaba sentengo: I-Gǎntōng Chá ingaphansi kwesegimenti engenhla nephakathi phakathi kwamatiye aluhlaza aseYunnan. Intengo incike eminyakeni yomuthi (izinto ezivela ezihlahleni zakudala ze-C. taliensis zibiza kakhulu), inkathi yokuvuna (ukuvunwa kwentwasahlobo kubaluleke kakhulu) kanye nezinga lokucubungula ngesandla. Izinhlobo eziphakeme kakhulu, njenge-“Gǎntōng Bìyù” (感通碧玉, Gǎntōng Bìyù — “I-Jade Eluhlaza ye-Gǎntōng”), zingabiza izinkulungwane zama-yuan ngekhilogremu. Itiye elivela ezivandeni ezinwetshiwe — libiza kancane kakhulu.
  • Izici zenani: Umgogodla omncane we-terroir (cishe amakhilomitha-skwele ayi-10), ukuyingqayizivele kwezinhlobo zezitshalo (C. taliensis), indawo ephakeme (ukuvuna okunzima), umthamo omncane wokukhiqiza.
  • Ungakugwema kanjani ukuqanjwa okungemanga:
    • Ukuthenga kubathengisi abathembekile: Thenga itiye ezinkampanini zetiye ezikhethekile zesifunda saseDali (isibonelo, “Gǎntōng Cháyè”, 感通茶业), ezinezivande zazo emgogodleni we-terroir.
    • Ukuhlola isimo sangaphandle: I-Gǎntōng Chá yangempela ibonakala ngezinhlamvu ezinkulu, ezigojwe kakhulu ezinombala oluhlaza okotshani ogqamile kanye nezindwani ezimhlophe eziphawulekayo. Izinto zomgunyathi ezivela ezintweni ezijwayelekile zetiye zaseYunnan ezinamaqabunga amakhulu zingase zibe mncane futhi zingakhanyi kahle.
    • Ukuhlola iphunga: Iphunga elimnandi le-cashew nut elinamathoni wezimbali nezithelo. Ukungabikho kwethoni ye-cashew noma ukuba khona kwephunga elibi, elivundlile kuyisibonakaliso sokuqanjwa okungemanga noma ukugcinwa okungafanele.
    • Ukuhlola isinqo: Isinqo kufanele sibe luhlaza okotshani obuthambile, sikhanye, sinokunambitheka okuzinzile eziphuzweni eziningana. Isinqo esinodaka noma esifiphele kuyisibonakaliso esiyingozi.
    • Intengo efanele: Intengo ephansi ngendlela esolisa lapho kuthiwa “itiye elivela ezihlahleni zakudala zaseGǎntōng Sì” — cishe kuyisibonakaliso esiqinisekile sokuqanjwa okungemanga.

12. Amaqiniso Athakazelisayo:

  • I-Camellia taliensis — uhlobo lwezitshalo olwathola igama laso lesayensi ngenxa yemithi yetiye ezungeze isigodlo saseGǎntōng Sì. Ngakho-ke, i-Gǎntōng Chá ayiyona nje “enye yamatiye aseYunnan”, kodwa iyitiye elivela esethi yohlobo lwemithi echaza uhlobo oluthile lwesayensi yezitshalo olubaluleke emhlabeni.
  • Ngo-1639, umhambi uXú Xiákè wadumala kakhulu ngokuthi izindela zamfihlela izingcwecwe zokubhala zikaLǐ Yuányáng ze-“Pantheon of Melodies” zikaYáng Shèn’ān, kangangokuthi “wagwinya inkomishi eyodwa [yetiye] wasesuka” (强吞一蛊而别), engakwazi ukuyinambitha kahle i-Gǎntōng Chá. “Itiye lakhe elingaphuzwanga” — ngesinye sezigameko eziyihlaya kakhulu kwi-“Dayari Yohambo LwaseYunnan”.
  • Indlela ye-“thunder” (雷响茶) ekugazingeni itiye ebhodweni lobumba — isenzakalo somsindo: amanzi, lapho engenela emaqabungeni ashisayo agazingiwe, ayabila ngokushesha, ekhiphe umsindo ophakeme ofana nokuduma kwezulu. Lo mphumela womsindo usube ngolunye lwezimpawu zohwebo zasemphakathini wetiye wama-Bai.
  • Umkhosi we-Sān Dào Chá, ohlobene ngokungenakwehlukaniswa ne-Gǎntōng Chá, waba ngenye yezingxenye ezabangela ukuthi i-“Traditional tea processing techniques and associated social practices in China” ifakwe ohlwini lwe-UNESCO ngo-2022 — lokhu kuwukuqashelwa kwezinga lomhlaba kwesiko lendawo loketshezi.
  • I-Camellia taliensis isohlwini lwezitshalo ezivikelwe ezingeni lesibili emthethweni waseChina. Izinto eziphilayo zasendle ziyancipha ngenxa yokugawulwa kwamahlathi nokuqoqwa okungalawulwa, okunikeza izivande ezilinywayo eduze kweGǎntōng Sì inani elikhethekile njengeqoqo eliphilayo lezakhi zofuzo.

13. Ukuqhathaniswa Namanye Amatiye Aluhlaza:

  • I-Yúnnán Lǜ Chá (云南绿茶, Yúnnán Lǜchá): Igama elijwayelekile lamatiye aluhlaza aseYunnan, ngokuvamile aphuma e-C. sinensis var. assamica. I-Gǎntōng Chá ihluke ngohlobo lwezitshalo (C. taliensis), indawo ephakeme kakhulu, kanye neprofayili eyingqayizivele ye-cashew nut nezimbali. Amatiye aluhlaza aseYunnan aphuma kumahlumela e-assamica ngokuvamile anamandla amakhulu futhi ababayo.
  • I-Diān Lǜ (滇绿, Diān Lǜ) / Shài Lǜ (晒绿, Shài Lǜ): Itiye eliluhlaza laseYunnan elomiswa elangeni, empeleni “máochá” (毛茶) — impahla eyisisekelo ye-sheng pu’er. I-Gǎntōng Chá ngokomlando isondelene kakhulu nalolu hlobo (ngenxa yesici sokomiswa kwelanga), kodwa ubuchwepheshe besimanje be-chǎoqīng buysenza ibe itiye eliluhlaza eligazingwayo elijwayelekile.
  • I-Méngdǐng Gānlù (蒙顶甘露, Méngdǐng Gānlù): Itiye eliluhlaza laseSichuan elidume ngentaba iMengding. Womabili lamatiye asezindaweni eziphakeme, anomlando omude nezimpande zezigodlo, kodwa i-Méngdǐng Gānlù ikhiqizwa nge-C. sinensis var. sinensis, inephrofayili elula, ethambile futhi ikhiqizwa ngendlela yokuphefumlela (蒸青) noma ukugazinga okulula.
  • I-Xīhú Lóngjǐng (西湖龙井, Xīhú Lóngjǐng): Isibonelo setiye eliluhlaza eliyisicaba laseChina. Ehluke ngokuphelele ngesimo (isicaba vs. esigoqiwe), ubuchwepheshe (ukucindezela ngesandla ku-wok eshisayo) kanye nempahla yezitshalo (izilimo ezinamaqabunga amancane). I-Lóngjǐng ilula, inamathoni amakhulu kabhontshisi namantongomane, ngenkathi i-Gǎntōng Chá iminyene, inesisekelo “se-cashew nut”.

14. Izingozi Ezingenzeka:

  • Ukuzwela kwe-caffeine: Abantu abazwelayo kakhulu kwi-caffeine banconywa ukugwema ukuphuza itiye kusihlwa nangaphambi kokulala.
  • Ukuphuza esiswini esingenalutho: Okuqukethwe okuphezulu kwamapolifenoli kungase kuhlasele ulwelwesi lwesisu. Kunconywa ukuphuza itiye emva kokudla noma nokudla okulula.
  • Itiye elisha (新茶, xīn chá): I-Gǎntōng Chá esanda kwenziwa kungcono ukuthi igcinwe okungenani amasonto amabili ngaphambi kokuyiphuzza. Amapolifenoli angakaxutshwa ne-oxygen etiyeni elisha kakhulu angadala ukungakhululeki esiswini nasezithunjini kubantu abazwelayo.
  • Ukukhulelwa nokuncelisa: Ukuphuza okumaphakathi kuvumelekile, kodwa kunconywa ukubonisana nodokotela ngenxa yokuqukethwe kwe-caffeine.
  • Ukuhlangana nemithi: Amacatechin angathinta ukumuncwa kwemithi ethile (ikakhulukazi izidakamizwa zensimbi nama-antibiotic athile). Kunconywa ukuhlukanisa ukuphuza itiye nemithi ngesikhawu okungenani sehora.
  • Izinga lokushisa lesiphuzo: Izinga lokushisa elifanele lokuphuza ngu-50–60 °C. Itiye elishisa kakhulu lingalimaza ulwelwesi lomphimbo.

Ekuphetheni:

I-Dàlǐ Gǎntōng Chá iyitiye elinomlando oyingqayizivele: likhula emithambekeni ye-Cāngshān, emthunzini wesigodlo samaBuddha esinomlando wamakhulu ayisithupha eminyaka, lisemithini yalolo hlobo olunikeze isayensi igama elithi Camellia taliensis. Ngemuva kwephunga elimnandi le-cashew nut kanye nobumnandi obumbozayo be-huígān kukhona indawo ephakeme, izitshalo eziyingqayizivele kanye nesiko eliphilayo labantu baseBai nefilosofi yabo “yezinkomishi ezintathu” — ukubaba, ubumnandi nokunambitheka okuhlala isikhathi eside. Leli tiye liyinto etholakalayo kulabo abakhathele amatiye ajwayelekile aluhlaza futhi abafuna into engavamile ngempela: imvelaphi yasendle yezinto, ukuxhumana nemvelo yaseCāngshān kanye nokujula kokunambitheka lapho kuzwakala khona amakhulu eminyaka esiko letiye lezigodlo.